Cebimizdeki ekran, hafızamızı ele geçiriyor! Artan unutkanlığın nedeni toplumsal medya mı?

Uzun vadede bedel ödetiyor

Dijital çağın bu görünmez rutini artık sıradan bir alışkanlık değil; bilim beşerlerine nazaran dikkat ve hafıza süreçlerimizi derinden etkileyen bir dönüşümün modülü. Uzmanlar, bilhassa süratli tüketilen kısa içeriklerin ve daima bildirim akışının haz temelli anlık yararları artırdığını lakin uzun vadede bedel ödettiğini söylüyor. Dünya Sıhhat Örgütü’nün (WHO) çocuklara yönelik ekran müddeti sınırlamaları ve Avrupa bölgesinde artan sorunlu toplumsal medya kullanımı dataları, sorunun global boyutunu ortaya koyuyor. Üniversitelerde yapılan araştırmalar ise sadece telefonun masada durmasının bile bilişsel performansı düşürebildiğini gösteriyor. Pekala hafızamız ve algımız hakikaten zayıflıyor mu? Yoksa yalnızca kullanım alışkanlıklarımız mı değişiyor?

Dikkat sıkıntılarına yol açabiliyor

Prof. Dr. Murat Kurt’a nazaran toplumsal medyanın çok ve denetimsiz kullanımı, dikkat ve hafıza üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Bu tesirin şiddeti; kişinin yaşı ve toplumsal medyada geçirdiği mühlete bağlı olarak değişebilir. Bilhassa çocuklar ve ergenlerde ağır kullanım; dikkat dağınıklığına, dikkat müddetinin kısalmasına ve tıpkı anda birden fazla işle uğraşma alışkanlığına bağlı dikkat sıkıntılarına yol açabiliyor. Birden fazla platformda eş vakitli vakit geçirmek ve daima gelen bildirimler, odaklanmayı zorlaştıran en önemli etkenler ortasında gösteriliyor” diyor.

Bir şeyleri kaçırma korkusuna neden oluyor

Araştırmalar, sıkıntılı toplumsal medya kullanımının günlük hayatta daha fazla dalgınlık ve unutkanlıkla bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor. Bu durum birçok vakit çok kullanım ve “bir şeyleri kaçırma korkusu” olarak bilinen “FoMO” ile temaslı görülüyor. Hatta akıllı telefon kapalı ve kullanılmıyor olsa bile görüş alanında bulunması, dikkat performansını zayıflatabiliyor. Bir şeyleri kaçırma korkusu ve kendi başına kalmanın verdiği rahatsızlık hissinden kaçınmak için insanların farkında olmadan daima olarak muhtemel bir bildirime hazır hale geldiğini belirten Prof. Dr. Murat Kurt, “Beyin, potansiyel ödül sinyalini, yani bildirimi, büsbütün görmezden gelemez. Telefon yanımızdayken bile zihinsel kaynaklarımızın büyük bir kısmı tetikte kalıyor. Bu da zihnimizin bir işe ya da bir şeye odaklanmasını zayıflatıyor” formunda konuşuyor.

Sosyal medya kullanımı arttıkça unutkanlık da artıyor

Prof. Dr. Murat Kurt’a nazaran sorunlu toplumsal medya ve akıllı telefon kullanımı yalnızca dikkati değil, belleği de etkiliyor. Hafızanın güçlü olabilmesi için dikkat filtrelerinin sağlıklı bir formda çalışması ve hatırlanacak duruma ait orta ara tekrar yapılması gerekiyor. Daima içerik değişimi, kısa görüntüler ve bildirim akışı dikkati ve özümseyerek öğrenmeyi bozuyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Hafıza bir kas üzeredir; tekrar ve odaklanma ister. Daima bölünen dikkat, bilgiyi yüzeyde bırakır. Öğreniyoruz sanıyoruz ancak aslında depolamıyoruz” diyor. Kimi milletlerarası çalışmalar, günlük toplumsal medya kullanım müddeti arttıkça bilişsel performansa yönelik risklerin yükseldiğini, bilhassa de dikkat mühletinin azaldığını ortaya koyuyor. Daima içerik değiştirme alışkanlığı, beynin derin odaklanma yerine yüzeysel ve süratli tarama moduna geçmesine neden oluyor. Bu durum bilhassa öğrencilerde ders çalışırken sık sık telefona bakma muhtaçlığı formunda görülüyor.

Kısa içerikler beynin sabır eşiğini düşürüyor

Sosyal medya beğenileri ve bildirimlerin küçük ancak sık dopamin salınımlarına yol açtığını söyleyen Prof. Dr. Murat Kurt, bu durumun beynin anlık ödüllere alışmasına neden olduğuna dikkat çekiyor: “Kısa ve süratli içerik tüketimi, beynin sabır eşiğini düşürebilir. Uzun bir metni okumak ya da karmaşık bir sorunu çözmek daha sıkıntı hale gelir. Bu durum bilhassa gelişim çağındaki çocuk ve ergenlerde daha besbelli risk oluşturuyor. Dünya Sıhhat Örgütü dataları, ergenlerde sorunlu toplumsal medya kullanımının arttığını ve bunun ruh sıhhati ile dikkat süreçleri üzerinde tesirli olabileceğini gösteriyor. Sorunlu ve denetimsiz toplumsal medya kullanımının birçok ruhsal bozuklukla da alakalı olduğunu söyleyen Prof. Dr. Murat Kurt, “En sık karşılaşılan ruhsal sıkıntılar ortasında depresyon, dikkat eksikliği ve anksiyete bozuklukları öne çıkıyor. Bunlara uyku sorunları, vücut algısına ait sıkıntılar, yeme davranışındaki bozulmalar ile yalnızlık ve toplumsal izolasyon da eşlik ediyor” halinde konuşuyor.

Beyin birebir anda iki işi tıpkı randımanla yapamaz

Kontrolsüz akıllı telefon ve toplumsal medya kullanımının başta dikkat yetersizliğine yol açtığını söyleyen Prof. Dr. Murat Kurt, “Buna ‘dijital amnezi’ diyoruz. Bilginin her an erişilebilir olması, onu zihinde tutma motivasyonunu azaltabiliyor. Artık bilgiyi hatırlamak yerine nerede bulacağımızı hatırlıyoruz. Bu da uzun vadede bellekle ilgili sistemlerimizin özümseyerek öğrenmesini engelliyor” halinde konuşuyor. Hafıza oluşumu için dikkatin kaide olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Murat Kurt, “Eğer dikkat dağınıksa, bilgi uzun müddetli belleğe aktarılamaz. Ayrıyeten ‘dijital hafıza etkisi’ dediğimiz bir durum var. Beşerler bilgiyi ezberlemek yerine ‘nasıl olsa internette var’ fikriyle depolamıyor. Bu da uzun vadede hatırlama kapasitesini zayıflatabiliyor” diyor.

Sınırlı bir bilgi sürece kapasitesine sahibiz

Telefonla ilgilenirken ders çalışmak, mesajlaşırken toplantı dinlemek… Fakat bilimsel datalar beynin tıpkı anda bilişsel olarak iki güç işi tam randımanla yapamadığını gösteriyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Sınırlı bir bilgi sürece kapasitesine sahibiz. Tekrar de sistemimiz birebir anda birden fazla misyonu yapabilecek yeterliğe sahiptir. Fakat birebir anda iki güç işi yapmaya ya da birbirini bozacak iki işi yapmaya yahut daha evvel deneyimlemediğimiz bir işi yaparken öbür bir şey yapmaya çalıştığımızda zorlanıyoruz. Münasebetiyle çoklu misyonlar, vazifeler ortasında süratli geçişi gerektiriyor. Her geçişte ise zihinsel güç kaybı oluyor. Bu da hem performansı hem öğrenme kalitesini düşürüyor” diyor. Sorunlu telefon kullanımının çocuk gelişiminde dikkate alınması gereken bir konu olduğunu belirten Prof. Dr. Murat Kurt, “Çocukların yüzde 97’si 0–4 yaş ortasında taşınabilir aygıtlarla karşılaşıyor; üstelik bu temas birçok vakit 1 yaşından evvel, ekran izleme ya da dijital içerikle etkileşim biçiminde başlıyor. Bu durum çocuğun optimum motor ve duyusal gelişim fırsatını zayıflatıyor. Sonuçta çocuğun hayal gücü ve yaratıcılığı sekteye uğruyor” diyor.

Çözüm, teknolojiden kaçmak değil, onu yönetmek

Uzmanlar teknolojiden büsbütün uzaklaşmanın elbette gerçekçi olmadığını, değerli olanın şuurlu kullanım olduğunu vurguluyor. Prof. Dr. Murat Kurt, “Eğlence emelli ekran müddetini sonlandırmak, bildirimleri kapatmak ve telefonu görüş alanı dışına koymak, yatmadan en az 1 saat evvel ekran kullanımını bırakmak, gün içinde ‘ekransız odak blokları’ oluşturmak, kitap okuma, not tutma ve ezber üzere hafızayı faal çalıştıran aktiviteleri artırmak kıymetli. Teknoloji düşmanımız değil. Fakat denetim edilmediğinde zihinsel kapasitemizi sessizce aşındırabilir. Dikkat, hafıza ve algı; korunması gereken bilişsel hazinelerimizdir. Onları korumak bizim elimizde” diyerek kelamlarını tamamlıyor.