Sarsıntı sonrası beyin ‘sürekli tehlike’ modunda kalabilir! ‘Korku güzel yönetilmeli’

Anlamlı bir dehşet faydalıdır

Korkunun aslında yararlı bir his olduğunu ve hayatta kalmamızı sağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Korku, tehlikelerden korunmamızı, yanlışsız ve sağlıklı kararlar vermemizi ve kendimizi geliştirmemizi sağlar. Tanımlanmış ve manalı bir kaygı faydalıdır” dedi. Prof. Dr. Tarhan, sağlıksız endişelerin ise çoklukla rasyonel olmayan, orantısız ve ölçüsüz endişeler olduğunu lisana getirerek, “Anlam arayışı, özgürlük arayışı, yalnızlığı giderme muhtaçlığı ve mevti açıklayamama korkusu varoluşsal kaygıları oluşturur. Belirsizlik ise bunların temel nedenidir” diye konuştu. Kaygıyı direktörün hiç de sıkıntı olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, kişinin kendi kendine başa çıkamadığı durumlarda profesyonel yardım alabileceğini söyledi. “Olayları hakikat tahlil edersek, ön yargılarımızı ve zihinsel koşullanmalarımızı değiştirebilirsek, birçok kaygının temelsiz olduğu ortaya çıkar. Karar verirken kaygıyı yönetebilmek çok önemlidir” diyen Prof. Dr. Tarhan, beynin meçhullüğü gidermesi durumunda endişenin yönetilebileceğini vurguladı.

Beyin sisi uzun vadeli gerilimle ilişkili

Günümüzde sıkça duyulan “beyin sisi” kavramının uzun periyodik gerilimle bağlı olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Uzun periyodik gerilim, beyinde gerilim hormonu olan kortizol salgılanmasına neden oluyor. Bu durum, beyindeki manaya, kavrama, algılama ve karar düzeneklerinin yavaşlamasına yol açıyor. Kişinin beyni adeta yavaş çekimde çalışıyor. Öbür bir psikiyatrik sorunu olmasa da yalnızca zihinsel yavaşlama görülüyor” dedi. Prof. Dr. Tarhan, tükenmişlik sendromu üzere durumlarda kişinin kronik gerilimi yönetemediğini ve çaresizlik hissettiğini tabir ederek, “Hayattaki iş yükünü, çocuklarla ilgili sorumlulukları yönetemeyen ve sağlıklı tahliller üretemeyen şahıslarda bu durum ortaya çıkıyor. Tahlil üreten kişi ise beyindeki meçhullüğü gideriyor. Meçhullüğü gidermek, insanın temel gereksinimlerinden birisidir” halinde konuştu.

Korku, insan için bir kamçıdır

Yaşanan olumsuz hayat olaylarının “geliştiren travma” olarak değerlendirilebileceğini tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “Travma sonrası büyüme ölçekleriyle bunu ölçüyoruz. Kişi bu travmadan bir şeyler öğrenerek çıktı mı? Travma sonrası büyümede yeni ihtimaller ortaya çıkar, kişi insan ilgilerini gözden geçirir, şahsî güçlerini fark eder. Gücünün yetmediği şeylerde radikal kabullenme prosedürünü kullanır. Bu, kaygının bir kazanıma dönüşmesidir. Endişe, insan için bir kamçıdır, insanı harekete geçiren ve yeni keşif alanları sunan bir histir. Kaygıdan korkmak yerine endişeyi yönetmek önemlidir” biçiminde konuştu.

Sismofobi yönetilemediğinde ömür kalitesini önemli biçimde düşürüyor

Prof. Dr. Tarhan, deprem korkusunun (sismofobi) ve sonrasında gelişebilen akut gerilim bozukluğunun doğal reaksiyonlar olduğunu lakin yönetilemediğinde ömür kalitesini önemli biçimde düşürdüğünü kaydederek, “Kişi zihinsel olarak kendisini bu mevzuda eğitirse, tıpkı yangın eğitimi almış birinin ne yapacağını bilmesi üzere, panik minimize olur. Birden fazla kayıp, afetten değil panikten kaynaklanır” tabirlerini kullandı. Japonya’da 4-6 yaş ortası çocuklara verilen afet eğitimlerinin aktifliğine dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Bu eğitimler sonraki yaşlarda daha güç öğreniliyor. Sarsıntı çantası hazırlamak kıymetli ancak asıl problem o anda ne yapılacağını bilmek. ‘Aman sarsıntı konuşmayalım, çocuğun ruh sıhhati bozulur’ demek yerine, okul öncesi dahil çocuklarla ‘Deprem olursa ne yapacağız?’ senaryoları konuşulmalı, meskende pratik yapılmalı. Kişi ne olacağını bildiğinde korkusu orantısız olmaktan çıkar. Dehşet doğal bir his. Doğal ki korkacağız. Fakat zihinsel hazırlık çok önemli” halinde konuştu.

Bazı şahıslar devamlı tehdit var, tehlike var diye yaşıyor

Deprem anında beyinde sempatik hudut sisteminin çok aktive olduğunu (göz bebeklerinde büyüme, kas gerilmesi, tansiyon yükselmesi), lakin tehlike geçtikten sonra parasempatik sistemin devreye girerek rahatlama sağlaması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle devam etti: “Bazı şahıslarda parasempatik hudut sistemi devreye girmiyor. Devamlı tehdit var, tehlike var diye yaşıyor. Travmatik bir olay karşısında, şayet dehşetin kaynağı meçhulse, bireyde birinci reaksiyon çoklukla inkar yahut reddetme formunda ortaya çıkıyor. Lakin kaygı, sarsıntı üzere somut ve inkar edilemeyecek bir kaynağa dayanıyorsa, ikinci bir reaksiyon olarak kişi olayla ilgili depresif bir ruh haline girebiliyor. Bu durum, birtakım bireylerde öfke patlamaları, kimilerinde ise içe kapanma formunda kendini gösterebiliyor. Akabinde, birtakım bireylerde ‘savaş, kaç ya da donakal’ yansıları gözlemlenebiliyor. Kimi şahıslarda süreksiz olarak lisan tutulması görülebiliyor yahut panikle pencereden atlama üzere davranışlar sergilenebiliyor. Tüm bunlar, akut gerilim durumunda ortaya çıkan tipik reaksiyonlardır ve bu yansıların birkaç saat yahut birkaç gün içinde düzelmesi beklenir. Lakin, bu durum kişinin uyku sistemini bozuyor, kişi vaktinin büyük birçoklarını (örneğin, bir saatin 50 dakikasını) zelzelesi düşünerek geçiriyorsa yahut ‘flashback’ olarak isimlendirilen, olayı tekrar yaşantılama durumları sıkça görülüyorsa (yani olayın her an tekrar olacağı hissine kapılıyorsa), meskene girememek, daima diken üstünde oturmak, ‘hipervijilans’ denilen çok tetikte olma hali üzere belirtiler ortaya çıkıyorsa, hatta kişi uyumaktan korkar hale geliyorsa, durum ciddiyet kazanmış demektir.”