Beyindeki sinsi değişim 20 yıl evvel başlıyor! Genetik yatkınlık riski 15 kat artırabiliyor
Risk 65 yaşından sonra daha çok artıyor!
Alzheimer, beyinde ilerleyici hudut hücresi kaybına yol açan nörodejeneratif bir hastalık ve demansın en sık görülen nedeni. Hafıza kaybı, vakit ve yer karışıklığı, lisan ile yürütücü fonksiyonlarda bozulma ve günlük hayat aktivitelerini etkileyen bilişsel gerilemeyle kendini gösteriyor. Türkiye’de net datalar olmasa da 600 binin üzerinde Alzheimer hastası olduğu belirtiliyor. Önemli bir nokta ise Alzheimer riskinin 65 yaşından sonra her beş yılda bir yaklaşık iki katına çıkması. Yani, toplum yaşlandıkça hasta sayısı artıyor. Fakat bu artış, hastalığın daha sık görülmesinden çok demografik yaşlanmadan kaynaklanıyor.
Beyindeki sinsi değişim 20 yıl evvel başlıyor!
Alzheimer hastalığının temel patolojik sistemi; beyinde amiloid-beta proteininin birikimi, tau proteininin olağandışı formda fosforillenerek yayılması, hudut hücrelerinde bağlantının bozulması, nöron kaybı ve kronik iltihabi süreçlerinden oluşuyor. Beyindeki bu patolojik değişiklikler hastalığın belirtileri ortaya çıkmadan 20 yıl kadar evvel başlıyor yani Alzheimer uzun bir ‘sessiz dönem’ geçirdikten sonra klinik sinyaller ile kendini gösteriyor. Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, “Örneğin, hastalık şimdi belirti vermeden 20 yıl kadar evvel amiloid–beta proteini beyinde birikmeye, 10 yıl öncesinde de tau proteini yumaklar biçiminde çoğalmaya ve yayılmaya başlamaktadır. Bu süreçlerin akabinde Alzheimer hafif bilişsel bozulmayla birinci sinyallerini verirken, beş yıl sonrasında ise demans günlük ömrü olumsuz etkileyecek seviyeye ulaşmaktadır” diyor.
Genetik yatkınlık riski 15 kat artırabiliyor!
İleri yaş Alzheimer hastalığı için en kıymetli risk faktörünü oluşturuyor. Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, bunun yanı sıra genetik yatkınlığın, bilhassa APOE ε4 taşıyıcılığının da belirleyici rol oynadığını belirterek, “Bu genin bir kopyasına sahip şahıslarda risk 3-4 kat, iki kopyasında ise 8-15 kata kadar çıkabilmektedir. Fakat aile hikayesi Alzheimer riskini manalı biçimde artırsa da hastalığın kesin olarak gelişeceği manasına gelmemektedir” bilgisini veriyor. İleri yaş ve genetik yatkınlığın yanı sıra birtakım hastalıklar, hayat alışkanlıkları ile çevresel etkenler de Alzheimer riskini artıran öteki faktörleri oluşturuyor. Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, bu etkenleri “orta yaş hipertansiyonu, diyabet, obezite, sigara kullanımı, yüksek kolesterol, işitme kaybı, toplumsal izolasyon, depresyon ve baş travmaları” olarak sıralıyor. Dünya lideri bilim insanlarından oluşan Lancet Komitesi datalarına nazaran; bu değiştirilebilir risk faktörlerinin denetimi sayesinde alzheimer ve öteki demans tablolarının yüzde 40-45 kadarı önlenebiliyor yahut geciktirilebiliyor.
Erken teşhis kritik bir ehemmiyete sahip!
Alzheimer hastalığına şimdi demans evresine ulaşmadan önceki ‘Hafif Bilişsel Bozukluk’ periyodunda yahut hastalık belirtileri şimdi başlamadan evvel yalnızca genetik yatkınlık taşıyan ve hastalık gelişimi beklenen bireylerde teşhis konulması büyük kıymet taşıyor. Çünkü, bu erken etapta hastalar günlük ömür aktivitelerini bağımsız formda sürdürebiliyor. Yeni geliştirilen hastalık modifiye edici tedaviler de en çok faydayı (örneğin anti-amiloid antikorları) alzheimer’ın erken evrelerinde, yani unutkanlık yeni başlamışken yahut hafif bilişsel bozukluk kademesinde sağlıyorlar. Ayrıyeten, erken teşhis hastaların ve ailelerinin bakım planlaması yapabilmelerine, türel ve toplumsal düzenlemeler için vakit kazanmalarına ve risk faktörlerini daha aktif formda yönetebilmelerine imkan veriyor.
Yeni geliştirilen testlerle daha erken teşhis imkânı!
Günümüzde alzheimer hastalığının teşhisinde detaylı klinik hikaye, nöropsikolojik testler, laboratuvar tetkikleri ve beyin görüntüleme prosedürleri (MR, BT) kullanılıyor. Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, son yıllarda kan testleri ve görüntüleme formüllerinde yaşanan değerli gelişmeler sayesinde Alzheimer hastalığına daha erken periyotta teşhis konulabildiğini vurgulayarak, şöyle devam ediyor: “Görüntüleme biyobelirteçleri olan amiloid ve tau PET teknikleri Alzheimer’ın kesin teşhisinin erken devirde konulmasını sağlamalarının yanı sıra yeni tedaviler için hastalığın beyindeki yükünü direkt göstererek hakikat hasta seçimini de mümkün kılmaktadır. Bu sistemlerle beyin omurilik sıvısında amiloid ve tau proteinlerinin ölçümü yapılarak erken dönemde tanı konulmaktadır. Bu sıvının tahlili ayrıyeten alzheimer hastalığı ile karışabilecek olan enfeksiyon ve otoimmün hastalıkların dışlanmasına da imkân tanımaktadır. Bunların yanı sıra son yıllarda kan testleri alanında da büyük ilerlemeler kaydedilmektedir. Kan biyobelirteçlerinin (örneğin p-tau217, Aβ42/40 oranı) kullanıldığı testler hem daha kolay uygulanabilen hem de daha invaziv teknikler olarak erken teşhiste yerini almaktadır.”
Hastalığı yavaşlatmak ve hayatı kolaylaştırmak!
Alzheimer’ın tedavisinde tam bir kür şimdi mümkün olmasa da semptomatik ilaçlar ve ömür tarzıönlemleriyle ilerlemesi yavaşlatılabiliyor, hastanın işlevselliğinin korunmasına takviye sağlanıyor. Kolinesteraz inhibitörleri ve memantin üzere tedaviler hafıza ve davranış semptomlarını hafifletirken, yeni geliştirilen antikor tedavileri ise beyindeki amiloid plaklarını temizleyerek bilişsel gerilemeyi yavaşlatabiliyor. Fakat bu tedaviler uygun hasta seçimini, tertipli MR takibini ve yan tesirin izlenmesini gerektiriyor. Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, tedaviden faal sonuç alınabilmesi için birtakım kurallara uyulmasının ise son derece kıymetli olduğuna işaret ederek, “Tedavi sürecinde hipertansiyon, diyabet ve kolesterol üzere eşlik eden hastalıkların güzel denetim edilmeleri gerekmektedir. Ayrıyeten, hastaların ilaçlarını tertipli kullanılmaları, fizikî ve zihinsel olarak faal kalmaları, sağlıklı beslenmeleri (Akdeniz tipi diyet) ve toplumsal ömürlerini sürdürmeleri önerilmektedir. Nizamlı idman, işitme kaybının tedavisi, sigara ve çok alkolden uzak durmak, tertipli ve kaliteli uyku da hem beynin hem damarların sıhhatini desteklemektedir” diye konuşuyor.
