Beyin kusurlardan ders almıyor! Nedeni bilgi eksikliği değil, çalışma biçimi
Hatalardan ders çıkarmak hayati bir beceri!
Bilgiye ulaşmak her zamankinden kolay olduğunu belirten uzmanlar, buna karşın şahısların birebir kusurları tekrar etmesinin nedeninin birçok vakit bilgi eksikliği değil, beynin çalışma biçimi olduğunu söylüyor. Günümüzde bilgiye ulaşmanın çok kolay olduğunu lisana getiren Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Hatta bir periyot ‘bilgi ekonomisi’nden kelam ederken, bugün artık asıl sorunun bilgiyi pratiğe dökebilmek olduğu bir evreye geldik” dedi. Bilmenin hâlâ değerli olduğunu lakin bildiğini hayata geçirebilmenin çok daha pahalı hâle geldiğini kaydeden Prof. Dr. Eryılmaz, “Buna rağmen birden fazla vakit tıpkı kusurları tekrar tekrar yapabiliyoruz. Kendimize kızıyor, ‘bir daha yapmayacağım’ diyoruz lakin benzeri durumlarda yeniden birebir davranışı sergilediğimizi fark ediyoruz. Halbuki kusurlardan ders çıkarmak hayati bir maharettir. İnsan bir yolda düştüyse, ya o yoldan bir daha geçmez ya da geçerse daha temkinli olur. Beyin olağan koşullarda bunu öğrenir. Lakin birtakım durumlarda bu düzenek çalışmaz” formunda konuştu.
‘Tehdit’ olarak algıladığında, öğrenen beynin devresi kapanıyor!
Hataları tahlil eden, manalandıran ve strateji geliştiren yapının beyin korteksi olduğunu aktaran Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Korteks, öğrenen beyindir. Lakin bu yapının çabucak altında, tehlikeye hassas olan duygusal beyin bulunur. Beyin bir durumu ‘tehdit’ olarak algıladığında, bu duygusal merkez süratle devreye girer ve öğrenen beynin adeta fişini çeker. Bu durumda; öğrenme modu kapanır, savunma ve refleks davranışlar artar, gerilim hormonları (özellikle kortizol) salgılanır. Kortizol öğrenmeyi daha da zorlaştırır. Yani kişi yanılgıyı yaşadığı anda, tam da ders çıkarılması gereken noktada, beyin öğrenmeye kapalı hâle gelir” açıklamasını yaptı.
Bazılarının kaynağı ruhsal ihtiyaçlar!
Araştırmaların, bilhassa kurumlarda ruhsal güvenlik olan ortamlarda insanların kusurlardan daha fazla ders çıkarabildiğini gösterdiğini söz eden Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Eğer kişi kusur yaptığında cezalandırılacağını, eleştirileceğini ya da dışlanacağını düşünüyorsa, beyin bu durumu tehdit olarak algılar ve öğrenme azalır” dedi. Beynin, bulunduğu ortamın inançlı mi yoksa tehditkâr mı olduğuna daima karar verdiğine işaret eden Prof. Dr. Eryılmaz, sözlerini şöyle sürdürdü: “Bazı yanlışların ardında zımnî ruhsal gereksinimler vardır. Örneğin konuta yeni bir kardeş geldiğinde, büyük çocuğun daha evvel yapmadığı davranışları sergilemesi bir ‘hata’ üzere görünür. Halbuki bu davranışlar birden fazla vakit şu soruyu taşır; ‘Hâlâ seviliyor muyum? Bedelli miyim?’ Bu durum yetişkinlikte de devam eder. Kimi bireyler ilgilerinde daima test eder, kovalar, tekrar tekrar birebir yanlışları yapar. Özür diler, ‘bir daha yapmayacağım’ der lakin davranış değişmez. Zira altta yatan paha görülme, fark edilme, sevilme gereksinimi karşılanmamıştır. Yalnızca başarılı olduğunda sevildiğine inanan, yalnızca çok çalıştığında kıymetli olduğunu düşünen ya da çok fedakâr olan şahıslarda de emsal bir döngü görülür. Karşılık alamadıklarında ağır hayal kırıklığı, suçluluk ve öfke yaşarlar. Aslında bu yanlışlar, hudut koyma ve gereksinim söz etme konusundaki bir bilgi eksikliğine işaret eder.”
Bazı kusurlar yeni bir farkındalığın kapısını aralıyor!
Beynin, geçmişte işe yaramış bir davranışı değiştirmeye dirençli olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Gül Eryılmaz, “Örneğin çocukken sessiz kaldığınızda daha az azar işittiyseniz, bu strateji sizi korumuştur. Beyin bunu kaydeder ve yetişkinlikte de benzeri durumlarda birebir davranışı sürdürür” dedi. “Kişi bir kusur sonrası durup düşünmüyorsa, davranışını sorgulamıyorsa, beyin ‘bu işe yarıyor’ diyerek onu tekrarlar.” Prof. Dr. Eryılmaz, “Bazı kusurlar ise kişinin artık değiştiğini gösterir. Daha evvel rahatsız olmayan bir durum artık suçluluk ya da pişmanlık yaratıyorsa, bu içsel bir dönüşümün işaretidir. Bu yüzden her yanılgı berbat değildir; kimileri yeni bir farkındalığın kapısını aralar” değerlendirmesini yaptı.
