Kişisel bireysel risk değerlendirmesinin yaptırılmalı
Kalıtsal kanser riski taşıyan şahıslarda doktorun önerdiği yaş ve sıklıkta yapılan taramalar, kanserle gayrette en güçlü usullerden biri olarak kabul ediliyor. Erken teşhis sayesinde birçok kanser tipinde tam güzelleşme sağlanabiliyor, hatta kimi tipleri önlenebiliyor. Kalıtsal kanser riski olan aile bireylerinde taramanın hangi yaştan itibaren hangi sıklıkta yapılacağının birçok etmene bağlı olarak planlandığını anlatan Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, “Kalıtsal kanserlerde en doğru yaklaşım, ailede kanser hikayesi saptandığında tabibe başvurularak ferdî kişisel risk değerlendirmesinin yaptırılmasıdır. Doktor tarafından bu değerlendirmeye uygun hazırlanan tarama programı son derece önemlidir” diyor. Prof. Dr. Okan Kuzhan, risk kümesindeki şahıslarda taramaların ekseriyetle daha erken yaşta başlatıldığını ve daha sık aralıklarla yapıldığını söyleyerek, “Taramaların ailede kanser hikayesi olan hastanın yaşından 5-10 yıl evvel başlatılması ve sıklığın şahsî risk durumuna nazaran şekillendirilmesi en temel yaklaşımı oluşturmaktadır” bilgisini veriyor.
Hangi yaşta hangi tarama yapılmalı?
Ailesel kanser riski taşıyan şahıslarda tarama yaşı ve sıklığı şahsa özel olarak planlanıyor. Prof. Dr. Okan Kuzhan risk kümesinde olan bireylerde en temel tarama yaklaşımını şöyle anlatıyor:
Meme kanseri: Birinci derece akrabasında (anne, kız kardeş) hastalık hikayesi bulunan bayanlarda tarama ekseriyetle 30–35 yaş aralığında başlıyor. Yıllık mamografi temel tekniği oluştururken, birtakım durumlarda göğüs manyetik rezonans (MR) da eklenebiliyor. Riskin yüksek olduğu bayanlarda klinik muayeneler daha sık aralıklarla planlanabiliyor.
Kolon kanseri: Tarama ekseriyetle en erken hadise yaşından 10 yıl evvel yahut en geç 40–45 yaş civarında başlatılıyor. Temel tarama metodu olan kolonoskopi risk durumuna nazaran 5 yılda bir tekrarlanıyor. Ailede 50 yaşın altında kolon kanseri tanısı varsa tarama daha erken yaşlara çekilebiliyor.
Prostat kanseri: Babasında yahut erkek kardeşinde prostat hikayesi olan erkeklerde tarama ekseriyetle 40–45 yaşlarında başlıyor. Prostat spesifik antijen (PSA) testi ve rektal muayene ile yapılan denetimler çoğunlukla yılda bir kere tekrarlanıyor.
Akciğer kanseri: Ailesinde akciğer kanseri bulunan ve risk faktörlerine sahip bireylerde tarama çoklukla 50–55 yaş civarında düşük doz bilgisayarlı tomografiyle yapılıyor ve çoğunlukla yılda bir kere tekrarlanıyor.
Mide kanseri: Aile hikayesi ve Helicobacter Pylori enfeksiyonu birlikte risk oluşturabiliyor. Bu durumda endoskopik tarama çoklukla 40 yaş civarında yahut ailedeki en erken teşhisten 10 yıl evvel başlatılıyor ve risk seviyesine nazaran 2 ila 5 yılda bir tekrarlanabiliyor.
10 milyon kişi bu hastalık nedeniyle hayatını yitiriyor
Kanser, dünya genelinde ve Türkiye’de giderek büyüyen değerli bir halk sıhhati sorunu olmaya devam ediyor. Dünya Sıhhat Örgütü (DSÖ) bilgilerine nazaran, dünyada her yıl yaklaşık 20 milyon şahsa kanser tanısı konulurken, yaklaşık 10 milyon kişi bu hastalık nedeniyle hayatını yitiriyor. Türkiye’de de Sağlık Bakanlığı verileri, her yıl yaklaşık 220 binden fazla şahsa yeni kanser tanısı konulduğunu gösteriyor. Uzmanlar, hayat müddetinin uzaması, çevresel faktörler, sıhhatsiz beslenme alışkanlıkları ve genetik yatkınlık nedeniyle önümüzdeki yıllarda kanser hadiselerinin daha da artacağına dikkat çekiyor. Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, kanserlerin kıymetli bir kısmı çevresel ve ömür usulü faktörleriyle bağlantılı olsa da yaklaşık her 10 kanserden 1’inin kalıtsal, bir öbür deyişle “ailesel” olduğuna dikkat çekerek, “Dolayısıyla ailesinde kanser hikayesi bulunan bireylerin doktorla görüşerek şahsî risk değerlendirmesi yaptırmaları ve buna uygun bir tarama planı oluşturulması yaşamsal ehemmiyet taşımaktadır” diyor.
Kanserde ailesel riskin 5 kıymetli işareti!
Tüm kanserler hayat boyunca hücrelerde biriken genetik mutasyonlar sonucu gelişiyor. Bu mutasyonların beden hücrelerinde değil de eşey hücrelerinde, bir öteki deyişle sırf üremeyi sağlayan sperm ve yumurta hücrelerinde oluşması durumunda kalıtsal (ailesel) riskten kelam ediliyor. Meme, yumurtalık, kolon, prostat, mide ve tiroit kanserleri kalıtsal geçişin en sık görüldüğü kanser çeşitleri ortasında yer alıyor. Fakat ailesinde kanser hikayesi bulunan her birey kalıtsal kanser açısından risk kümesinde olmuyor. Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, kalıtsal kanser riskine işaret eden durumları şöyle özetliyor:
1-Aynı ailede birden fazla bireyde kanser görülmesi
2-Ailede 35 yaşından evvel ortaya çıkan kanser hadiseleri
3-Ailede iki taraflı kanser gelişimi (her iki göğüste, her iki böbrekte yahut her iki yumurtalıkta kanser gelişmesi )
4-Aynı şahısta birden fazla farklı kanser tipinin bulunması
5-Adrenal korteks kanseri üzere az görülen tümörlerin saptanması
Bu bulguların varlığında genetik kıymetlendirme, gerekirse ileri tarama testleri ve tarama programlarının erkene çekilmesi öneriliyor.
Her aile hikayesi gerçek bir kalıtsal sendromun belirtisi olmayabilir
Tıbbi Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Okan Kuzhan, bazen aile hikayesinin aldatıcı olabileceğine, diğer bir deyişle sık kanser görülen kimi ailelerde kanser nedeninin ailedeki genetik yatkınlık değil, rastlantısal mutasyonlar yahut çevresel nedenler olabileceğine dikkat çekiyor. Örneğin, asbest maruziyeti sonucu oluşan akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) bir ailedeki, bir köydeki insanların birçoklarında ortaya çıkabiliyor. Asbeste maruz kalan bireylere de mezotelyoma tarafından tarama öneriliyor. Hasebiyle aile bireylerinin kalıtsal yatkınlığı kadar birlikte yaşadıkları etrafta karşı karşıya kaldıkları kanserojenler de ortak bir risk faktörü olabiliyor.
Genetik danışmanlık çok kıymetli, ancak…
Kalıtsal kanser sendromu tanısı koymak için detaylı aile hikayesiyle birlikte genetik danışmanlık ve gerekli genetik testlerin yapılması gerekiyor. Kan, tükürük yahut doku örneklerinde DNA tahlili yapılarak BRCA1, BRCA2, MLH1, APC üzere kanserle alakalı genlerde mutasyon taramasına başvuruluyor. “Ancak kalıtsal kanser sendromuna neden olan mutasyonların saptanması her vakit bu bireylerde kanser görüleceği manasına gelmiyor” diye konuşan Prof. Dr. Okan Kuzhan,sözlerine şöyle devam ediyor: “Ayrıca, aile hikayesinde sık kanser görülmeyen bir kişinin merakını gidermek için bu testleri yaptırması önerilmemektedir. Zira her mutasyon kesinlikle kanser oluşacağı manasına değil, kanser görülme riskinin arttığı manasına gelmektedir. Genetik testler gereksiz yere yapıldığında kişinin kanser korkusu ortadan kalkmaz, pekiştirilmiş olur.”
