Yataktan ani kalkınca kalp duruyor mu? ‘Japon bilim insanı söylüyor’ dediler gerçek öteki çıktı
Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr- Son yıllarda toplumsal medyada sıhhatle ilgili içeriklerin süratle yayılması, hakikat bilgi ile yanlış bilginin birbirine karışmasına neden oluyor. Bilhassa kalp sıhhati üzere kritik bir mevzuda yapılan paylaşımlar, geniş kitlelere ulaşarak vakit zaman telaş verici yanlış anlamalara yol açabiliyor. Bu içeriklerden biri de son periyotta sıkça karşılaşılan ‘kalp krizlerinin yüzde 80’inin sabah saatlerinde yapılan bir kusurdan kaynaklandığı’ argümanı oldu. Japon bir kardiyoloğa atfedilerek dolanıma sokulan bu tabir, kısa müddette farklı platformlarda milyonlarca kullanıcıya ulaştı ve birçok kişi tarafından sorgulanmadan yanlışsız kabul edildi. Milyonlarca kişi tarafından izlenen ve paylaşılan bu bilginin bilimsel gerçekliği ve sabahları yapılan rastgele bir yanılgının kalp krizini tetikleyip tetiklemediğini işin uzmanına danıştı. Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Özge Özden Kayhan ise Milliyet.com.tr’ye tüm ayrıntılarıyla anlattı.
KİŞİ BİRDENBİRE AYAĞA KALKTIĞINDA ASLINDA NE OLUYOR?
Sosyal medyada süratle yayılan bu cins argümanlar, bilhassa sıhhat korkusu yaşayan bireylerde yanlış algılar oluşturabiliyor. Uzmanlar, bu nedenle vatandaşların sıhhatle ilgili bilgileri doğrulanmış bilimsel kaynaklardan edinmesi gerektiğini ve toplumsal medyada dolaşan sansasyonel içeriklere temkinli yaklaşılması gerektiğini vurguluyor. Kalp sıhhatine ait gerçek risk faktörlerinin anlaşılması, hem ferdî farkındalık hem de toplum sıhhati açısından büyük değer taşıyor. Açıklamalarına bahsi geçen toplumsal medya paylaşımında tez edildiği üzere sabahları apansız yataktan kalkmanın tek başına kalp krizine neden olup olmadığını anlatarak başlayan Doç. Dr. Özge Özden Kayhan, “Aslında kişi ansızın ayağa kalktığında birinci olan şey birçok vakit tansiyonun kısa vadeli düşmesidir. Zira yatarken istikrarlı dağılan kan, ayağa kalkınca yerçekimi tesiriyle kısa periyodik olarak bacaklarda göllenebilir. Bu nedenle baş dönmesi yahut göz kararması olabilir. Beden bunu saniyeler içinde kalp suratını artırarak ve damarları kasarak düzeltir” dedi.
Bilimsel çalışmaların kalp krizlerinin bilhassa sabah saatlerinde daha sık görüldüğünü gösterdiğinin altını çizen uzman isim bunun nedeninin ani kalkıştan çok; sabah saatlerinde gerilim hormonlarının artması, tansiyon ve nabzın yükselmesi, damarların daha hassas hale gelmesi ve kanın pıhtılaşmaya daha yatkın olmasına değindi. Özellikle damar sertliği, yüksek tansiyon, diyabet, sigara kullanımı yahut kapalı damar hastalığı olan bireylerde bu sabah değişimleri kalbe ek yük bindirebilmesi olduğunu söyledi. Süratli kalkmanın direkt kalp krizi riskini artırdığını söylemenin yanlışsız olmadığını fakat bilhassa riskli bireylerde sabah saatleri kalp-damar sistemi için daha hassas bir vakit dilimi olduğu için yataktan denetimli ve yavaş kalkmanın daha inançlı olduğunu da açıklamalarına ekledi.
“Uykudan uyanınca tansiyon ve kalp suratının değişmesi büsbütün olağandır ve bilimsel olarak yeterli bilinen bir durumdur. Gece uyurken beden dinlenme moduna geçer. Bu yüzden kalp daha yavaş atar, tansiyon düşer, damarlar daha rahat olur. Bilimsel çalışmalarda sağlıklı şahıslarda gece tansiyonunun gündüze nazaran yaklaşık yüzde 10-20 daha düşük olduğu gösterilmiştir. Sabah uyanırken ise beden yine etkin hale geçer. Beyin ‘uyan’ sinyali verir ve gerilim hormonları dediğimiz adrenalin ile kortizol artar. Bunun sonucunda nabız hızlanır, tansiyon yükselmeye başlar ve damarlar biraz daha kasılır. Tıpta buna ‘sabah tansiyon yükselişi’ denir. Çalışmalar bilhassa uyanmadan sonraki birinci birkaç saatte tansiyonun besbelli formda arttığını göstermektedir. Tıpkı saatlerde kan pıhtılaşmaya biraz daha yatkın hale gelir, damarlar daha hassas olabilir. Bu nedenle kalp krizi ve inmenin sabah saatlerinde daha sık görüldüğü bilinmektedir. Fakat kıymetli nokta şu sağlıklı bireylerde bu değişimler olağandır ve çoklukla tehlikeli değildir. Risk daha çok yüksek tansiyonu olanlarda, damar sertliği bulunanlarda, diyabet hastalarında, sigara içenlerde ve ileri yaşta olanlarda artar.” Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Özge Özden Kayhan
‘GENÇLERDE ANİ KALKIŞ ÖNEMLİ SORUN YARATMAZ ANCAK…’
Öte yandan yataktan ani bir halde kalkmanın yaratabileceği meseleleri açıklayan Doç. Dr. Özge Özden Kayhan, ani kalkışın bilhassa kimi bireylerde daha fazla probleme sebep olabileceğini söylerken, “Özellikle yaşlılarda, tansiyon hastalarında, diyabeti olanlarda, kalp hastalarında ve tansiyon ilacı kullananlarda beden ayağa kalkınca tansiyonu dengelemekte biraz daha yavaş kalabilir. Bu yüzden baş dönmesi, göz kararması yahut dengesizlik hissi olabilir. Genç ve sağlıklı bireylerde ise beden bunu genelde birkaç saniye içinde istikrarlar. Yani birden fazla genç beşerde ani kalkış önemli bir sorun yaratmaz. Bilimsel olarak da yaş ilerledikçe damarların ve tansiyon sisteminin ani değişimlere verdiği karşılığın yavaşladığı biliniyor. Bu nedenle bilhassa risk kümesindeki bireylerin yataktan biraz daha denetimli kalkması öneriliyor“ açıklamasında bulundu.
Bilimsel çalışmaların bilhassa sabahın birinci saatlerinde kalp-damar sisteminin daha fazla yük altında olduğuna işaret ettiğini ileten uzman isim bu nedenle riskli şahıslarda kalp krizlerinin sabah saatlerinde daha sık görüldüğünün altını çizdi.
“Kalp krizinin en kıymetli risk faktörleri; sigara, yüksek kolesterol, tansiyon, diyabet, fazla kilo, hareketsizlik ve aile hikayesidir. ‘Çok sağlıklı görünüyordu’ denilen şahıslarda bile bazen fark edilmemiş damar sertliği, genetik yatkınlık yahut bilinmeyen yüksek kolesterol olabilir. Yani dışarıdan fit görünmek, damarların büsbütün sağlıklı olduğu manasına gelmez.” Kardiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Özge Özden Kayhan
Sosyal medyada dolaşan ’60 saniyelik sabah protokolü’ üzere tekliflerin birçoklarının bilimsel olarak tam kanıtlanmamış sistemler olduğunun altını şiddetle çizen Doç. Dr. Özge Özden Kayhan, “Su içmek, birkaç derin nefes almak yahut yavaş kalkmak üzere teklifler yararlı olabilir; lakin bunların tek başına kalp krizini önlediğini gösteren güçlü bilimsel bilgiler yoktur. Kalp sıhhatini koruyan asıl şey; sigara içmemek, kolesterol ve tansiyonu denetim etmek, tertipli hareket etmek ve sağlıklı ömür alışkanlıklarıdır” diyerek halk sıhhati konusunda yararlı olabilecek ayrıntılara dikkat çekti.
Son yıllarda kalp krizinin bilhassa gençlerde daha görünür hale gelmesinin nedeninin yalnızca gerilim olmadığını; bu durumu gençlerin sigara ve elektronik sigara kullanımı, makus beslenme, hareketsizlik, obezite, berbat uyku, ağır gerilim, ve güç içecekleriyle ilişkilendirdi. Eskisine nazaran çok daha yaygın olan bu durumlara ek olarak yüksek kolesterol, tansiyon ve diyabet genç yaşta daha sık görüldüğünü ekledi ve cümleyle açıklamalarını sonlandırdı: “Bir öbür değerli neden de teşhis usullerinin gelişmesi ve toplumsal medya sayesinde bu olayların daha fazla duyuluyor olması. Yani hem risk faktörleri arttı hem de artık bu olayları daha fazla fark ediyoruz.”
