NEDEN YAŞLANIYORUZ?
Hücrelerin yenilenme kapasitesinin azalması, DNA hasarlarının birikmesi, metabolik süreçlerin yavaşlaması ve dokuların esnekliğini kaybetmesi üzere faktörlerin yaşlanmanın temel taşlarını oluşturduğunu belirten Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, bu sürecin herkes için tıpkı süratte yahut biçimde ilerlemediğini; genetik, hayat üslubu, etraf ve gerilim üzere faktörler, yaşlanmanın seyrini büyük ölçüde etkilediğini söylüyor.
YAŞLANMANIN 5 NEDENİ
1-DNA Hasarı ve Telomer Kısalması: Hücre bölünmesi sırasında DNA’da biriken hasarların ve telomerlerin (kromozom uçlarındaki hami yapılar) kısalmasının hücrelerin yenilenme kapasitesini azalttığını belirten Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, tüm bunların yaşlanmayla alakalı hastalıkların (örneğin, kanser yahut kardiyovasküler hastalıklar) temel nedenlerinden biri olduğuna dikkat çekiyor ve bilim dünyasında gerçekte telomer kısalmasının bir neden değil sonuç ya da gösterge olduğu görüşünün hakim olduğunu söz ediyor.
2- Oksidatif Gerilim: Hücrelerdeki özgür radikallerin birikimi, proteinlere, lipitlere ve DNA’ya ziyan veriyor. Mitokondrilerin güç üretimindeki verimsizlik, bu süreci hızlandırıyor ve yaşlanmayı tetikliyor.
3- Kronik İnflamasyon: Yaş ilerledikçe, düşük düzeyli kronik inflamasyon (“inflammaging”) artıyor. Bu, Alzheimer, artrit ve diyabet üzere yaşa bağlı hastalıklarla ilişkilendiriliyor.
4- Hücresel Yaşlanma (Senescence): Hücreler, belli bir gerilim eşiğine ulaştığında bölünmeyi durduruyor ve “senescent” hale geliyor. Bu hücreler, etraf dokulara ziyan verebilecek inflamatuar sinyalleri salgılıyor.
5- Epigenetik Değişiklikler: Gen sözünü düzenleyen epigenetik düzenekler, yaşla birlikte değişiyor. Bu, hücrelerin olağan fonksiyonlarını sürdürme yeteneğini de etkiliyor.
‘ARTIK TIP KİŞİSELLEŞTİRİLİYOR’
Yaşlanmanın biyolojik ve evrimsel temelleri çözüldükçe şahsileştirilmiş tıp ile yaşlanma sürecinin yönetilebilir olduğuna dikkat çeken Tıbbi Genetik Uzmanı Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, “Bu süreç organların tek tek sıhhatinden çok, yaşama bütüncül bakmayı gerektirir. Bunun için her bireyin kendi sıhhat idaresi için planlar oluşturması ve uygulamaya koyması, bu süreçte etkin iştirak sağlaması epeyce kıymetlidir. Bu nedenle her birey farklı olarak değerlendirilmeli” diyor.
BU KOLAY ADIMLARLA YAŞLILIĞA KARŞI KOYUN!
Kişiselleştirilmiş tıp bağlamında her yaklaşımın genetik yatkınlıklar da incelenerek bireye özel olması gerektiğini vurgulayan Tıbbi Genetik Uzmanı Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, herkes için geçerli olabilecek yaşlılık zıddı tavsiyelerini 5 kolay ve tesirli unsurda özetliyor.
1-Beslenme ile hücresel sıhhati destekleyin.
Araştırmalar, belli beslenme alışkanlıklarının hücresel yaşlanmayı yavaşlattığını gösteriyor: Zerzevat, meyve, tam tahıllar, zeytinyağı ve balık üzere omega-3 açısından varlıklı besinler, oksidatif gerilimi ve kronik inflamasyonu azaltıyor. 2018’de The Lancet’te yayınlanan bir çalışma, Akdeniz diyetinin kardiyovasküler hastalık riskini %30 oranında azalttığını gösterdi. Yaban mersini, ıspanak, ceviz ve bitter çikolata üzere antioksidan açısından güçlü besinler, özgür radikallerin neden olduğu hücre hasarını önlüyor. Bilhassa C ve E vitamini ile polifenoller bu süreçte tesirli oluyor. Hayvan çalışmalarında, kalori alımının %20-30 azaltılması ömrü uzatmış ve yaşa bağlı hastalıkları azalttığı gösterildi.
2-Egzersiz ile bedeni ve zihni güçlendirin.
Fiziksel aktivite, yaşlanmaya bağlı kas kaybı (sarkopeni) ve bilişsel gerilemeyi önlemede kritik bir rol oynuyor. Journal of Aging and Physical Activity’de yayınlanan bir meta-analiz, sistemli idmanın yaşlı bireylerde işlevsel kapasiteyi %20 artırdığını gösteriyor.
3-Uyku ile hücresel tamiri tetiklemek elinizde.
Uykunun yaşlanmayı yavaşlatmada kritik bir faktör olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, “Yetersiz uyku, yaşlanmayı ve inflamatuar süreçleri tetikler. Sleep mecmuasında 2020’de yayınlanan bir çalışma, sistemli 7-9 saat uykunun bilişsel fonksiyonları koruduğunu ve demans riskini azalttığını gösterdi” diyor.
4-Stresi yöneterek kronik inflamasyonu azaltın.
Kronik gerilim, kortizol düzeylerini artırarak inflamasyonu ve yaşlanmayı hızlandırıyor. Nature Reviews Immunology’de yayınlanan bir makale, gerilimin bağışıklık sistemini zayıflatarak yaşa bağlı hastalıkları tetiklediğini vurguluyor. Örneğin; günde 10-15 dakika meditasyon, gerilim hormonlarını azaltarak zihinsel dayanıklılığı artırmaya yardımcı oluyor. Aile ve arkadaşlarla geçirilen vakit da duygusal sıhhati güçlendiriyor ve gerilimle başa çıkmayı kolaylaştırıyor.
5-Bilişsel sıhhati destekleyin.
Bilişsel gerilemenin yaşlanmanın en büyük telaşlarından biri olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Gözde Yeşil Sayın, “Ancak, beyin plastisitesini destekleyen aktiviteler bu riski azaltabilir. Neurology mecmuasındaki bir çalışma, bilişsel olarak uyarıcı aktivitelerin Alzheimer riskini %30 oranında azalttığını gösterdi” diyor.
-Satranç, bulmaca yahut yeni bir lisan öğrenmek üzere aktiviteler beyin sıhhatini korur.
-Yeni marifetler yahut hobiler edinmek, nöronal temasları güçlendirir.
-Grup aktiflikleri, bilişsel ve duygusal sıhhati takviyeler.
