Otizm belirli olaylarda önlenebilir mi? Kimi bilim insanları ‘evet’ diyor: Kritik şifre 1300 gün…

DERLEYEN: METİN AKTAŞOĞLU / Kadın Doğum Uzmanı Jeanne Conry uzunca bir müddettir, doğumdan oldukça evvel başlayıp çocuğun ikinci yaş gününe kadar uzanan “1300 günlük pencere” kavramı üzerinde çalışıyor. Çalışmalar, bu devirdeki beslenme ve hayat üslubunun hem gebeliği hem de bebeklerin uzun vadeli sıhhatini şekillendirebileceğini gösteriyor. Conry ise bilhassa, bahse husus faktörlerin otizmi de etkileyip etkilemediğini merak ediyor.

Şu sıralar anne adaylarını, bu kısa ve değerli periyotta toksinlere, gerilime ve enfeksiyonlara maruz kalmalarının yaratabileceği tesirler konusunda uyarmayı hedefleyen bir eğitim kampanyasına öncülük ediyor. Kampanyanın temelinde, o dönemki tercihlerin ya da maruziyetlerin yumurtaları ya da spermleri hafif de olsa şekillendirebileceği ve bunun da hamilelik başlamadan çok evvel çocuğun gelişimini etkileyebileceği fikri yatıyor.

Conry buna ait, “Araştırmalarımız arttıkça, farklı kimyasal maruziyetler ile otizm ortasında daha fazla irtibat görüyoruz; bu temasları azaltırsak, ülkü bir dünyada olayları da azaltabiliriz” tabirlerini kullanıyor.

TABU OLARAK GÖRÜLEN SORU TEKRAR BİLİM SAHNESİNDE

Aslında yıllarca emsal argümanlar marjinal bir pozisyonda değerlendirildi. Fakat son çalışmalar, bu kanıya yeni bir yük kazandırarak, bir vakitler neredeyse tabu olarak görülen bir soruyu gündeme getiriyor: Bazı otizm olayları nitekim önlenebilir mi?

Bununla birlikte yakın vakitte yapılan iki farklı araştırma da günlük hayatta (düşük dozlarda dahi) maruz kalınan hususlara karşı olağandışı hassasiyeti olan ebeveynlerin, otizmli bir çocuğa sahip olma riskinin 2 ila 5.7 kat daha fazla olduğunu ortaya koydu. Uzmanlar bu sonuca, ebeveynlerin kendi semptom bildirimlerini ve bilimsel anket bilgilerini inceleyerek ulaştı. Bu bulgulardan yola çıkan araştırmacılar, bebek sahibi olmayı planlayan çiftlerin konutlarındaki kimyasal yahut çevresel hususlara maruz kalma oranını en aza indirmelerini tavsiye ediyor.

Fakat şu değerli noktanın da altını çizmek gerekiyor; her iki araştırma da kesin delillerden fazla hipotezlere dayanmakta; çevresel etkenlerin otizmle kontağını kuran bilimsel çalışmalar şimdi başlangıç etabında ve kanıtlanabilir nedensellikten çok düşündürücü korelasyonlarla tanımlanıyorlar. Yeniden de bu fikirler, gebelik öncesi sıhhate yönelik daha geniş bir ilginin yönelmesine katkıda bulunuyor.

YENİ FENOMEN: SIFIRINCI TRİMESTER

Instagram ve TikTok’ta, giderek artan sayıda “sağlıklı hayat fenomeni”, -bilimsel olarak desteklenen tavsiyeleri birden fazla vakit büyük ölçüde kanıtlanmamış tezlerle karıştırarak- bayanlara oje sürmeyi bırakmalarını, destekler almalarını, meditasyon yapmalarını ve gebe kalmadan evvel kortizol düzeylerini düşürmeye çalışmalarını tavsiye ediyor. Hatta bunu “sıfırıncı trimester” formunda isimlendiriyorlar. Öte yandan çok sayıda kitap da anne adaylarının fetüs sıhhati üzerinde düşündüklerinden daha fazla denetim sahibi oldukları fikrini destekliyor.

Gebelik öncesi periyoda olan ilgi ile otizmi çevresel tesir ile açıklamaya yönelik ilgi kabaca birebir periyoda denk geliyor. Öte yandan ABD Sıhhat ve İnsani Hizmetler Bakanı Robert F. Kennedy Jr.’ın (üstteki fotoğrafta) otizm oranlarındaki artıştan çevresel bir toksinin sorumlu olduğunu sav etmesi ve otizmi “önlenebilir bir hastalık” olarak tanımlaması da tartışmaları alevlendirmekte. Bakan uzmanlar tarafından yoğun bir biçimde eleştirilirken birçok otizm araştırmacısı savlara karşı çıkarak artışın daha geniş teşhis kriterleri ve daha fazla farkındalıkla daha makul bir halde açıklanabileceğini savunuyor ve otizmi bir “hastalıktan” çok bir “durum” olarak tanımlıyor.

Otizm ve gerilimi inceleyen Missouri Üniversitesi’nde Prof. Dr. David Beversdorf, bayan doğum uzmanlarının gebelik öncesinde diyet ve antrenman tavsiyeleri vermesini destekliyor. Lakin, sonlu bilimsel delil ve zıt tesir yaratabilecek tavsiyelerin doğurabileceği riskler nedeniyle, bu rutin rehberliğin çevresel tesirlere ait geniş kapsamlı ikazlar olarak kabul görmesinden çekiniyor:

1300 GÜNLÜK PENCERE

Döllenmeden evvelki ayları, gebeliği ve erken bebeklik devrini kapsayan yaklaşık üç yıllık müddet, insan gelişiminde eşsiz derecede hassas bir periyot olduğu üzere kişinin hayat uzunluğu sıhhat seyrini de değiştirebilir. Birçok ABD Ulusal Sıhhat Enstitüleri tarafından finanse edilen araştırmalar, bu devirdeki alışkanlıkları ve maruz kalınan faktörleri; obezite, astım, çocukluk çağı kanserleri, zeka geriliği üzere birçok meseleyle ilişkilendiriyor.

Son vakitlerde büyük ilgi çeken çalışmalardan biri ise hücrenin güç santralleri olan mitokondriler üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan UC San Diego bünyesinde misyon yapan Prof. Dr. Robert Naviaux’ya ilişkin. Naviaux ve takımı, otizme bakış açısının tekrar ele alınması gerektiğini savunuyor. Ona nazaran otizm sabit denebilecek bir genetik durum olarak değil, hem biyoloji hem de etraf tarafından şekillendirilen metabolik ve inflamatuar bir sendrom olarak ele alınmalı.

Teorisinin merkezinde algılanan bir tehdit tarafından tetiklenen, “geçici bir hayatta kalma durumu” olarak tabir edilebilecek hücre tehlike reaksiyonu yer almakta. Bu durum aktive olduğunda mitokondriler büyümeyi destekleme misyonundan gerilim sinyali verme vazifesine geçer ve gelişmeyi tamir için yavaşlatır. Naviaux ve meslektaşları, bu halden çıkılamama durumunda problemlerin başladığını söylüyor.

‘KRONİK BİR GERİLİM ALTINDA GELİŞME’

Üç kademeli bu modele nazaran otizm riski; yatkın genetiğin erken bir çevresel tetikleyici ile müsabakası ve akabinde beyin gelişiminin kritik periyotlarında tehlike reaksiyonunun uzun periyodik aktivasyonuyla ortaya çıkıyor. Bunun kaynağı gerilim faktörü, viral bir enfeksiyon yahut hava kirliliğine bağlı bir iltihaplanma olabilir. Bu bakış açısına nazaran otizm, “kronik bir biyolojik gerilim altında gelişme” durumunu yansıtır; yani beyin, hücresel seviyede hiçbir vakit tam olarak inançlı hissetmediği bir dünyaya bu halde ahenk sağlar.

Tüm iyimserliğiyle Prof. Dr. Naviaux, otizme kimlerin daha yatkın olabileceğini belirlemenin -belki de genetik varyantları, metabolik biyobelirteçleri, beyin taramalarını ve erken çevresel maruziyetleri tahlil ederek- müdahale için bir fırsat penceresi açabileceğine ve klinisyenlerin otizm tam olarak ortaya çıkmadan evvel amaçlı değişiklikler yapmasına imkan sağlayabileceğine inanıyor.

İyimserliğinin nedeni ise kurduğu bir paralellik. Bedenin belli bir amino asidi parçalayamadığı ve nöbetlere, zihinsel engelliliğe ve diğer önemli komplikasyonlara yol açan ender bir metabolik bozukluk olan fenilketonüri (PKU) ile paralellik kuruyor. Nedeni anlaşılmadan evvel PKU tedavi edilemez olarak kabul ediliyordu. Lakin bugün, erken teşhis, sıkı bir düşük proteinli diyet, özel tıbbi formüller ve birtakım durumlarda ilaçlarla rutin olarak denetim altına alınabilmekte. Prof. Dr. Naviaux, “PKU, kozmik yenidoğan taramasının var olma nedenidir” diyor ve erken teşhis sağlayabilecek tüm adımların peşinden gidilmesi gerektiğinin altını çiziyor.

KİMYASAL İNTOLERANS

Otizmin nasıl geliştiğine dair yeni ve dikkat alımlı bir teori, odak noktasını çocuktan evvel ebeveynlere çeviriyor. Teksas Üniversitesi’nden Prof. Dr. Claudia Miller, birtakım otizm hadiselerinin, anne yahut babanın geçmişte maruz kaldığı ağır kimyasallar (örneğin zehirli küfler) nedeniyle oluşan kimyasal hassasiyet ile temaslı olabileceğini savunuyor. Kimyasal intoleransa sahip bireyler örneğin oda spreyi, çamaşır suyu yahut parfüm üzere sıradan unsurlara maruz kaldıklarında, birçok insanın hissetmediği şiddetli belirtiler yaşarlar. Bu şahıslarda şiddetli baş ağrısı, çok yorgunluk ve zihin bulanıklığı üzere şikayetler görülür.

2024’te ABD’de 8 bin yetişkin üzerinde yapılan bir tahlilde, kimyasal hassasiyeti en yüksek düzeyde olan ebeveynlerin, hassasiyeti düşük olanlara nazaran otizmli bir çocuğa sahip olma ihtimalinin 5.7 kat daha fazla olduğu görüldü. Bu yılın başlarında İtalya, Hindistan, Meksika ve ABD’yi kapsayan yeni bir çalışma da bahse mevzu bulguları destekledi. Kelam konusu ülkelerde kimyasal hassasiyetin otizm riskini yaklaşık 2 kat arttığı saptandı.

Her iki çalışma da kesin bir neden-sonuç bağlantısı kurmasa da Prof. Dr. Miller, her ikisinin de mümkün bir ilişki hakkında gereğince soru işareti uyandırdığını, bu nedenle son yıllarda tabiplerle birlikte çalışarak ebeveyn adaylarının kimyasal intolerans açısından taranmasını teşvik ettiklerini ve uygun durumlarda çevresel danışmanlık sunduklarını lisana getirdi. Prof. Dr. Miller, “Dünyamız, büyükanne ve büyükbabalarımızın gençliğinden büsbütün farklı” diyor ve günlük eserlerde bulunup birçok İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki endüstrileşme atağı sırasında ortaya çıkan on binlerce sentetik kimyasala dikkat çekerek potansiyel tetikleyicilerin sayısının çok fazla olduğunu belirtiyor.

‘AYDINLANMA’ ANLARI!

Uluslararası Jinekoloji ve Obstetrik Federasyonu’na da başkanlık eden bayan doğum uzmanı Dr. Conry, çevresel maruziyetler ve hamilelik kelam konusu olduğunda mesleğinde birkaç “aydınlanma” anı yaşadığını anlatıyor; örneğin içeriğinde kurşun tespit edilen rujlar ve tarım topluluklarında yaşayan bayanların doğurduğu bebeklerdeki önemli doğum kusurları ortasındaki ilişkiyi keşfetmiş ve sonraki birkaç yılda tabipleri ve hastaları toksik maruziyetleri en aza indirmeleri konusunda eğitmek için seminerler düzenledi.

Prof. Dr. Conry, evde, işte ve toplumdaki maruziyetlerin değerlendirilmesinin doğurganlık danışmanlığının rutin bir modülü olması gerektiğine inanıyor. Buradaki fikir ebeveynlerin eksiksiz sonuçlar “tasarlaması” değil, erken evrede yapılan küçük değişikliklerin olasılıkları iyileştirebilmesi. Boston Üniversitesi Otizm Araştırmaları Merkezi Yöneticisi Prof. Dr. Helen Tager-Flusberg ise gebelik öncesi periyottaki müdahalelerin değerli bir fark yaratabileceğine dair çok az ispat olduğunun altını çiziyor.

TEMKİNLİ YAKLAŞIMLAR: ‘EN YETERLİ TAVSİYE ONLARCA YILDIR AYNI’

Prof. Dr. Tager-Flusberg, bilimin mevcut hudutları göz önüne alındığında bu periyoda odaklanmanın “erken ve muhtemelen zararlı” olabileceği konusunda da ihtarda bulunuyor. Geçmişte hem araştırmacıların hem de halkın, otizmden ötürü yanlışlı bir biçimde kelamda “mesafeli anneleri” ve onların ebeveynlik biçimlerini sorumlu tuttuğuna işaret ediyor ve “On yıllardır toplum olarak yükü bayanların üzerine yıkmak için çok fazla şey yaptık” diyor.

Bununla birlikte Prof. Dr. Tager-Flusberg, diğer otizm risk faktörleri için daha güçlü deliller olduğunu belirtiyor. Bunlardan biri, kimi çocukları durumun daha şiddetli bir formu için riske atan yüksek tesirli genler. Aynı vakitte Tager-Flusberg, ebeveyn yaşı ile otizm ortasındaki temasların, BPA’ların, fitalatlarların çok daha güçlü çevresel faktörler olduğunu söylüyor. Teorik olarak, tıp topluluğu otizm oranlarını azaltmak için bayanlara 20’li yaşlarında, erkeklere ise 30’lu yaşlarının sonundan yahut 40’lı yaşlarının başından evvel çocuk sahibi olmalarını tavsiye ediyor. Prof. Dr. Tager-Flusberg bu tıp bir rehberliğin; üreme özerkliği, cinsiyet eşitliği, ekonomik gerçekler ve daha yaşlı ebeveynlerin yaftalanması üzere daha geniş toplumsal tasalara yol açtığını belirtiyor ve “Bunlar yeni alanlar ve toplum olarak bunları düşünmeye şimdi hazır değiliz” diyor.

Kaynaklar: The Washington Post, PubMed