Bu hareketi herkes yapıyor: Parmağınızın ucundaki Alzheimer riski! Pekala zona bu işin neresinde?
Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Araştırmalara nazaran insanların yaklaşık yüzde 90’ı hayatının bir periyodunda burunlarını karıştırıyor ve kimi bireyler bunu günde birkaç kere yapabiliyor. Ancak uzmanlar, bilhassa hijyen kurallarına dikkat edilmediğinde bu alışkanlığın beklenenden daha önemli sonuçlara yol açabileceğini söylüyor. Kirli parmaklarla burun içine temas etmek, burun boşluğuna bakteri taşınmasına neden olabiliyor. Bu durum vakitle enfeksiyonlara, kabuklanmaya, burun içi dokularda tahrişe ve hatta burun kanamalarına yol açabiliyor. Bilim insanlarının asıl dikkat çektiği nokta ise bundan daha ileri bir ihtimal: Burun içindeki hassas dokunun ziyan görmesi, mikroorganizmaların beyne ulaşması için bir kapı aralayabilir mi? Nöroloji Uzmanı Doç.Dr. Rahşan İnan Milliyet.com.tr’ye tüm ayrıntıları anlattı.
BURUN HİJYENİNDE GÖRÜNMEZ BİR RİSK VAR!
Araştırmacıların üzerinde durduğu en değerli hususlardan biri ‘burun-beyin hattı’ olarak isimlendirilen direkt temas. Burun boşluğu ile merkezi hudut sistemi ortasında bulunan bu yol, bilhassa koku hududu aracılığıyla beynin birtakım bölgelerine ulaşabiliyor. Bilim beşerlerine nazaran burun içindeki dokular ziyan gördüğünde birtakım patojenler bu yolu kullanarak beyne ulaşabilir. Bu türlü bir durumda oluşabilecek iltihaplanmanın, Alzheimer hastalığının en bilinen biyolojik göstergelerinden biri olan amiloid plaklarının oluşumunu tetikleyebileceği bedellendiriliyor. Bu plaklar vakitle beyin hücreleri ortasındaki bağlantısı bozarak hafıza, düşünme ve muhakeme üzere bilişsel fonksiyonların zayıflamasına neden olabiliyor. Bahisle ilgili dikkat çeken bulgulardan biri Avustralya’daki Griffith Üniversitesi’nde 2022 yılında yapılan bir araştırmadan geldi. Fareler üzerinde yürütülen çalışmada, teneffüs yolu enfeksiyonlarına neden olabilen Chlamydia pneumoniae isimli bakterinin burun içindeki koku hududu üzerinden beyne ulaşabildiği tespit edildi. Araştırma ayrıyeten bu bakterinin beyinde amiloid beta proteinlerinin birikimini tetikleyebildiğini gösterdi. Bu protein parçacıkları vakitle bir ortaya gelerek yapışkan plaklar oluşturuyor ve bu süreç beyin hücrelerinin ziyan görmesine, hafıza kaybına ve demansa yol açabiliyor.
Araştırmanın yürütücülerinden nörobilimci James St. John, elde edilen bulguların değerine dikkat çekerek bakterinin burun yoluyla direkt beyne ulaşabildiğini birinci kere açık halde gösterdiklerini belirtti. Araştırma fare modeli üzerinde yapılmış olsa da bilim insanları bu bulguların insan sıhhati açısından da değerli ipuçları taşıyabileceğini düşünüyor.
İNSAN SIHHATİNE TESİRİ ŞİMDİ BELİRSİZ
2023 yılında yayımlanan öteki bir bilimsel inceleme de emsal bir ihtimali gündeme getirdi. Bu çalışmada Alzheimer hastalığında görülen beyin iltihaplanmasının, koku sistemi üzerinden beyne ulaşabilen birtakım mikroorganizmalarla kontaklı olabileceği öne sürüldü. Araştırmacılar, burundaki bakteri istikrarının bozulmasının vakitle düşük düzeyli kronik beyin enfeksiyonlarına ve nöroinflamasyona yol açabileceğini kıymetlendiriyor. Bununla birlikte uzmanlar kıymetli bir noktaya da bilhassa vurgu yapıyor: Burun karıştırmanın direkt Alzheimer’a yol açtığına dair kesin bir ispat bulunmuyor. Lakin burun içindeki hassas dokunun ziyan görmesi, enfeksiyon riskini artırabileceği için kolay görünen bu alışkanlığa karşı dikkatli olunması öneriliyor. Uzmanlara nazaran burun hijyenini korumak bu noktada büyük kıymet taşıyor. Burun karıştırmaktan mümkün olduğunca kaçınmak, burun kıllarını koparmamak, elleri nizamlı olarak yıkamak ve gerektiğinde dezenfektan kullanmak, hem burun dokusunu müdafaaya hem de mümkün enfeksiyon riskini azaltmaya yardımcı olabiliyor.
Yapılan araştırmalarda burun karıştırmanın Alzheimer riskini artırabileceği söyleniyor. Fareler üzerinde yapılan incelemeler ve alınan sonuçlar insanlarda da tıpkı sonucu verir mi? Açıklamalarına 2022 yılında yayımlanan bir çalışmada araştırmacıların teneffüs yolu enfeksiyonlarına yol açabilen Chlamydia pneumoniae isimli bir bakterinin burundan girerek beyne ulaşabildiğinin bilgisini vererek başlayan Doç.Dr.Rahşan İnan, “Deney fareler üzerinde yapılmıştı. Araştırmacılar bakterinin koku sonu üzerinden ilerleyerek kısa müddette beyin dokusuna ulaşabildiğini ve Alzheimer hastalığında görülen birtakım biyolojik değişiklikleri tetikleyebildiğini gözlemledi. Daha da enteresan olan şu: Bakteri beyne ulaştığında, Alzheimer hastalığının en bilinen bulgularından biri olan amiloid beta birikimi ortaya çıkabiliyordu. Bu sonuçlar doğal olarak bilim dünyasında büyük ilgi uyandırdı. Zira Alzheimer hastalığının nedeni hâlâ tam olarak bilinmiyor ve enfeksiyonların rol oynayıp oynamadığı uzun vakittir tartışılan bir bahis. Fakat burada kritik bir ayrım var: Bu çalışma insanlarda değil, farelerde yapıldı. Hayvan modelleri bilim için son derece pahalı olsa da, elde edilen sonuçların insanlarda da tıpkı formda geçerli olacağı her vakit kesin değildir” dedi.
Burnumuz ile beynimiz ortasında direkt bir ilişki bulunduğunun altını çizen Doç.Dr.İnan koku almamızı sağlayan olfaktör sonların burun boşluğundan direkt beynin koku merkezine uzandığının bilgisini verdi. Bu durumun teorik olarak birtakım mikroorganizmaların kan sirkülasyonuna girmeden, yani kan-beyin bariyerini aşmak zorunda kalmadan hudutlar boyunca ilerleyerek beyne ulaşmasına müsaade verebileceğini söylerek şu açıklamada bulundu: “Bu sistem sırf bakteriler için değil, birtakım virüsler için de düşünülüyor. Hatta bu nedenle birtakım ilaçların burun spreyi formunda verilmesi üzerine çalışmalar yapılmaktadır. Şu noktayı tekrar vurgulamak gerekir: Burun-beyin yolu anatomik olarak gerçek olsa da burun karıştırmanın Alzheimer hastalığına yol açtığını gösteren bir insan çalışması bulunmuyor.”
“Son yıllarda Alzheimer araştırmalarında giderek güçlenen bir hipotez bulunuyor: “enfeksiyon hipotezi.” Bu hipoteze nazaran kimi mikroorganizmalar beyinde kronik iltihabi süreçleri tetikleyebilir ve bu durum vakitle nörodejeneratif hastalıklara taban hazırlayabilir. Araştırmalarda bilhassa Herpes simplex virüsü (HSV-1), Chlamydia pneumoniae, kimi ağız bakterileri ve mantar cinsleri üzerinde duruluyor. Kimi bilim insanları, Alzheimer’da biriken amiloid beta proteininin aslında beynin mikroplara karşı geliştirdiği bir savunma molekülü olabileceğini de öne sürüyor. Buna nazaran amiloid plaklar, hastalığın nedeni değil, bedenin enfeksiyonlara verdiği bir savunma karşılığının sonucu olabilir. Fakat bu fikir epey ilgi alımlı olsa da bilim dünyasında hâlâ tartışmalı. Zira Alzheimer hastalığının büyük olasılıkla tek bir nedenden değil; genetik faktörler, yaşlanma, damar sıhhati, ömür biçimi ve bağışıklık sistemi üzere birçok etkenin bir ortaya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülüyor.” Nöroloji Uzmanı Doç.Dr. Rahşan İnan
ZONA AŞISININ BİLİNMEYENLERİ GÜN YÜZÜNE Mİ ÇIKTI?
Açıklamalarını sonlandırmadan evvel enfeksiyon hipotezini farklı kılan bir öteki bulgu olan zona aşısı çalışmalarına dikkat çeken Doç. Dr. İnan, “Zona hastalığı, çocuklukta geçirilen suçiçeği virüsünün yıllar sonra tekrar etkinleşmesiyle ortaya çıkar ve bu virüs hudut sisteminde uzun mühlet kapalı kalabilir. Birkaç büyük nüfus çalışmasında, zona aşısı olan bireylerde demans gelişme riskinin daha düşük olduğu gözlemlenmiş, kimi araştırmalarda ise zona aşısı yaptıran bireylerde demans görülme oranının yaklaşık yüzde 20 civarında daha düşük olduğu bildirilmektedir” dedi. Bu durumun bilim insanlarının aklına iki mümkünlüğü getirdiğini belirten Doç. Dr. İnan virüsün kendisinin beyin sıhhatini etkileyebileceğini söyledi ve “Aşı bunu engelliyor olabilir ya da aşının bağışıklık sistemini güçlendiren genel bir tesiri olabilir. Şimdi hangisinin hakikat olduğu bilinmiyor, fakat bu bulgular enfeksiyonların beyin hastalıklarıyla münasebetini araştırmanın kıymetini ortaya koyuyor” tabirlerini kullandı.
Sonuç olarak, bilimsel çalışmaların birçok vakit medyada olduğundan daha kolay biçimde sunulduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Rahşan İnan, “Burun karıştırmak Alzheimer yapıyor’ üzere bir tabir kulağa çarpıcı gelse de gerçek bundan çok daha karmaşık. Bugün bilim dünyasının üzerinde durduğu kimi noktalar şunlardır: Burun ile beyin ortasında sahiden bir ilişki bulunuyor ve birtakım mikroorganizmalar deneysel modellerde bu yolu kullanarak beyne ulaşabiliyor” dedi. Enfeksiyonların Alzheimer hastalığındaki muhtemel rolü üzerine araştırmaların süratle artığınu lakin burun karıştırmanın Alzheimer’a yol açtığını gösteren bir bilimsel delil bulunmadığını söyleyen Doç. Dr. İnan açıklamalarını şu halde sonlandırdı: “Bilim ilerledikçe bu mevzuda daha net yanıtlar ortaya çıkacaktır. Şimdilik yapılabilecek en yanlışsız şey, sansasyonel başlıklardan fazla bilimsel bilgileri dikkatle pahalandırmak ve unutulmaması gereken bir gerçek var: Burun karıştırmanın Alzheimer’a yol açtığına dair delil olmasa da, hijyen açısından önerilen bir alışkanlık olmadığı mutlaktır.”
