Dünyada yalnızca 50 bireyde var! ‘Altın kan’ laboratuvarda üretilebilecek mi?
Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Birinci kan nakli denemeleri 1667 yılında Fransız doktor Jean-Baptiste Denis’in koyundan beşere yaptığı başarısız teşebbüslerle başladı. Modern manada ise beşerden beşere yapılan birinci başarılı kan nakli 1818’de İngiliz cerrah James Blundell tarafından doğum sonrası çok kan kaybı yaşayan bir hastaya uygulandı. Kan naklinin nitekim inançlı ve sistematik bir tıbbi süreç haline gelmesi ise 1901’de Karl Landsteiner’ın A,B, O kan kümelerini keşfetmesiyle mümkün oldu ve böylelikle hangi hastaya hangi kanın verilebileceği anlaşıldı, nakil tıbbında yeni bir periyodun kapıları aralandı. Bağışlanan kanlar yaralanma ve ameliyatlarda kullanıldı ve tedavilerin en kıymetli kademelerinden biri haline geldi. Lakin kan nakli ne kadar gelişmiş olursa olsun bugün hâlâ dünya üzerinde bu süreçten faydalanamayan beşerler var. Ender görülen kan kümelerine sahip beşerler kendi kan kümesinden bağışlanmış kanı bulmakta önemli zorluklar yaşayabiliyor. Bugün dünya üzerinde tespit edilen sayılara nazaran tam 50 kişi Rh null ismi verilen ‘altın kan’a sahip. Bu bireyler yaralanır ya da kan nakline gereksinim duyarsa, gerekli kanı bulabilme talihleri hayli düşük. Bilim insanları dünya üzerindeki 50 kişiyi baz alarak yeni bir çalışmanın fitilini ateşledi ve bakın hangi sonuçlar elde edildi.
LABORATUVAR ORTAMINDA ÜRETMEK MÜMKÜN MÜ?
Kan kümeleri temel olarak A,B,O ve Rh sistemlerine nazaran sınıflandırılıyor. A,B,O sisteminde A, B, AB ve 0 olmak üzere dört ana kan kümesi bulunuyor. Bunlara ek olarak Rh faktörü kanın olumlu ya da negatif olmasını belirliyor. Bu iki sistem bir ortaya geldiğinde A+, A−, B+, B−, AB+, AB−, 0+ ve 0− halinde toplam sekiz temel kan grubu ortaya çıkıyor. Bu sınıflandırma, kan nakillerinin inançlı halde yapılabilmesi için hayati kıymet taşıyor. Tüm bu kan kümelerine son yıllarda ‘altın kan’ olarak isimlendirilen Rh-null isimli bir kan kümesi daha eklendi. Dünyada sırf 50 kişinin damarlarında gezdiği bilinen bu az kan kümesi bilim insanlarının ağına takıldı. Rh-null taşıyan çok az insan olduğundan, bilim insanları kan nakli için gerekli kan ölçüsünü artırmak gayesiyle laboratuvarda Rh-null geliştirebilmenin mümkün olup olmadığını araştırıyor. Bilim insanları, Rh null kan kümesinin üniversal kan nakillerine yardımcı olabileceğini kestirim ediyor.
Dünya üzerinde sırf 50 kişinin sahip olduğu bu kan kümesinin laboratuvar ortamında üretilebilmesi halinde tıp topluluğunda esaslı bir yeniliğin doğacağını düşünen bilim insanları çalışmalarına devam ederken, biz de mevzuyu uzmanına Hematoloji Uzmanı Prof. Dr. Atila Tanyeli’ne sorduk.
‘ALTIN KAN’IN BİR FARKI VAR
Açıklamalarına ‘altın kan’ kümesini tanımlayarak başlayan Prof. Dr. Tanyeli, “Altın Kan (Rh null) çok az bulunan bir kan kümesidir. Kan kümelerini belirleyen Rh sistemindeki D,C,c,E,e üzere tüm antijenler yoktur. A, B, O kan kümesi sistemi 4 ana antijenden oluşur; A, B, O ve AB kümeleri olmak üzere. Bu antijenler oligosakkarid antijenlerdir ve eritrositler üzerindeki membranlarda, doku hücrelerinde, ayrıyeten salya ve öteki beden sıvılarında bulunur. A, B, O kan kümeleri, transfüzyon tıbbında kritik kıymete sahiptir. Bu nedenle kan kümeleri üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Sistem 56’dan fazla antijen içermektedir. 5 en değerli antijen D,C,c,E ve e’dir. Rh antijenleri eritrositlerin yüzeyinde bulunan proteinleri söz eder. Bu antijenlerin işlevleri tam olarak bilinmemektedir. Lakin membran stabilizasyonu ve amanyum transportunda kritik rol oynadıkları bilinmektedir” diye konuştu.
50 KİŞİ İÇİN FARKLI BİR PROTOKOL UYGULANIYOR
Oldukça az görülen bu kan kümesine sahip şahısların kan nakli hizmetinden sağlıklı bir biçimde faydalanamadıkları biliniyor. Pekala ‘altın kan’ kümesine sahip şahıslar, doğum, ameliyat yahut acil durumlarda hangi problemlerle karşılaşıyor, acil durumda Rh null kan temini için global bir protokol bulunuyor mu ve kâfi mi?
Prof. Dr. Tanyeli, Rh null kan kümesine sahip bireylerin acil bir sıhhat durumunda yalnızca kendi kümelerinden kan alabileceğini iletti. Dünyada Rh null bireylerinin kayıt altına alındığını ileten Prof. Dr. Tanyeli, “Kan bulunması gerektiğinde memleketler arası Az Donör Bankaları devreye girer. Gerekli olması halinde, evvelce planlanan ameliyatlar için Rh null şahısların kanları evvelce alınıp donduruluyor yahut özel dolaplarda saklanabiliyor. Kaza üzere acil durumlarda daha tehlike olabilir lakin o durumlarda da uygulanan protokoller mevcut” dedi.
‘Altın kanı’n laboratuvar ortamında üretilip üretilemeyeceğini de açıklayan Prof. Dr. Atila Tanyeli, kelamlarını şöyle noktaladı:
“Günümüz koşullarında Rh null cell kan üretilemez. Ne sentetik olarak ne de kök hücre teknolojileri ile inançlı ve tam fonksionel kırmızı kan hücresi olarak üretilememektedir. Bu şahıslardaki alyuvar yapıları, Alyuvarların zar yapısı, stabilitesi ve dayanıklılığı da farklıdır. Periferik kan da stomatositler mevcuttur. Özetle Rh null kan kümesine ilişkin eritrositler laboratuvarda üretilemez. Zira laboratuvarda kırmızı kan hücresi üretmek mümkün olsa da Rh null eritrositlerin karmaşık membran yapısını kopyalamak bugün için imkansız.”
