117 yıl sağlıklı yaşadı! 2 savaş ve pandemiyi bu türlü atlatmış:’ Zehirliyse hayatımda tutmadım’
Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – 4 Mart 1907’de ABD’nin San Francisco kentinde dünyaya gelen Maria Branyas Morera doğduğunda Guinness Rekorlar Kitabı’na yazılacak ve öldükten sonra lisandan lisana dolaşacak bir hayat yaşayacağından habersizdi. Katalan göçmeni bir ailenin çocuğu olarak doğan Maria, küçük yaşta ailesiyle birlikte İspanya’ya dönmüş ve çocukluğu Barselona’da geçmişti. Şimdi genç yaşlarda müzik ve edebiyata ilgi duyan Morera başarılı bir eğitim hayatı sürdü. 20. yüzyılın en çalkantılı devirlerine tanıklık eden Morera, İspanya İç Savaşı sırasında sıhhat alanında istekli çalışmalar yaparak savaşın acılarını şahsen yaşadı. Hayatı boyunca iki dünya savaşı ve iki pandemi atlatan Morera ne yaşarsa yaşasın şahit olduğu tüm acıların karşısında olumluluğunu ve dünyaya olan sevgi dolu bakış açısını kaybetmemek için uğraş etti. Sevdiği adamla evlenip 3 çocuk dünyaya getiren Maria Branyas Morera hem çocuklarının hem de yıllar içinde dünyaya gelen torunlarının eğitimleriyle yakından ilgilendi. Sağlıklı ve uzun bir hayat süren Maria Branyas Morera yaşıtlarının bilakis epeyce uzun yaşadı. Bir asırlık ömrü boyunca sayısız savaş, salgın ve acıya tanıklık etse de ömrü boyunca benimsediği hayat ideolojisi, 2024 yılına kadar “en uzun yaşayan insan” unvanını kazanmasına sebep oldu.
YAŞARKEN İNCELEMEYE ALDILAR
1907 yılında doğan ve tamı tamına 117 yıl yaşayan Maria Branyas Morera ölmeden sırf 1 sene evvel hayatına dair sırlarını paylaşmak için İspanya’nın Barselona kentindeki araştırmacıların teklifini kabul etti. Araştırmacılar işe birinci olarak onun bağırsak mikrobiyomunu incelemekle başladılar. Çalışmada, Bayan Morera’nın son derece sağlıklı bir bağırsağa sahip olduğu ve hücrelerinin yaşından 17 yaş daha gençmiş üzere fonksiyon gördüğü ortaya çıktı. Uzun yıllar yaşamasına sebep olan şeylerden bir adedinin etrafında sadece sevdiği insanları tutmak olduğunu, zehirli insanları hayatı boyunca etrafında barındırmadığını açıkladı.
Morera, ölmeden evvel verdiği bir röportajında uzun ömrünün sırrının sigara ve alkolden uzak durmak, her gün yürüyüş yapmak, meyve ve zerzevat açısından varlıklı bir beslenme tertibi uygulamak ve günde üç öğün yoğurt yemek olduğunu söylemişti.
Yıllara meydan okuyan Morera’nın bağırsak mikrobiyomundan sonra genetik uzmanı doktor Manel Esteller tarafından bir dizi gen araştırmasına alışılmış tutuldu. Dr. Esteller ve ekibi ondan kan, tükürük, idrar ve dışkı örnekleri topladı. Bu örnekler Branyas’ın genetiği, metabolizması ve bağırsak mikrobiyomu dahil olmak üzere dikkat cazip fizyolojisi hakkında birçok bilgi verdi. Dr. Manel Esteller, “Genel kural, yaşlandıkça daha da hastalanmamızdır lakin Maria Branyas Morera bir istisnaydı ve nedenini anlamak istedik. Birinci kere yaşlı olmayı hasta olmaktan ayırabildik“ sözlerini kullandı. Araştırma grubu Branyas’ın telomerlerinin (DNA’nın ucunda yer alan ve DNA’daki genetik bilgiyi koruyan kapaklar) fevkalâde derecede kısa olduğunu gördü. Telomerler yaşla birlikte doğal olarak kısalır ve alışılmadık derecede kısa telomerler yaşa bağlı hastalıklarla ilişkilendirilirdi. Lakin Branyas’ta bu türlü bir hastalık yoktu. Dr. Manel Esteller, “Bu bize telomer kaybının illa ki hastalıkla bağlantılı olmadığını, yalnızca yaşlılıkla alakalı olduğunu gösteriyor” açıklamasına bulunmuştu.
Savaş ve salgınlara şahit olan Morera, 2020 yılında Kovid-19 pandemisinin başlangıcında koronavirüse yakalandı ve 2021 yılında hastalıktan kurtulan en yaşlı kişi oldu. 117 yaşında atlattığı bu salgınla ilgili ise şu cümleleri kurdu: “Hayat hiç kimse için sonsuz değildir. Benim yaşımda yeni bir yıl bir ikram, mütevazı bir kutlama, yeni bir macera, hoş bir seyahat, memnunluk anıdır. Gelin, hayatın tadını birlikte çıkaralım.”
AKDENİZ TİPİ BESLENDİ, HOBİLERİNE VAKİT AYIRDI
Çalışmada ayrıyeten Morera’nın genomunun, yaşına nazaran fevkalâde derecede genç özellikler gösterdiği saptandı ve düşük inflamasyon düzeyleri, güçlü kardiyovasküler yapısı da dikkat çekti. Branyas’ın güzel kolesterolünün çok yüksek, makûs kolesterol ve trigliserit düzeylerinin ise çok düşük olduğu da ayrıyeten bildirildi. DNA’sına yakından bakan uzmanlar ayrıca kalp ve beyin hücrelerini hastalık ve bunamadan koruyan gen varyantlarını ortaya çıkardı. 117 yıllık ömrünün sırrı sadece genleri değildi, Akdeniz tipi beslenen, toplumsal hayatına ehemmiyet veren Morera fizikî aktivitesini ihmal etmemiş ve hobilerine vakit ayırdığı bir hayat şeklini benimsedi. Uzun bir ömrün sırrını araştıran çalışmalara mevzu olan hayatı ne yazık ki rastgele bir hastalığa bağlı olmadan 19 Ağustos 2024 tarihinde son buldu. 117 yaşında gözlerini hayata yuman Morera’nın bir asrı aşan hayatı bugün hâlâ konuşuluyor.
Sağlıklı bir halde uzun yıllar yaşamanın destekleyici faktörlerini ve uzun yaşamanın genlerimizde yatan bir özellik olup olmadığını Tıbbi Biyoloji ve Genetik Uzmanı Prof. Dr. Korkut Ulucan’a sorduk.
Korkut Ulucan’a nazaran gen varyantları yani polimorfizmler bireylerin bulundukları ortama adaptasyonları, sıhhat durumları, hastalıklara yatkınlıklar, beslenme formları, his durum bozuklukları üzere bir dolu metabolik olay hakkında bizlere bilgi sağlıyor. Prof. Dr. Korkut Ulucan, “Özellikle son devirde ‘uzun ömür (longevity)’ kapsamı içinde bu genetik varyantların tanımlanması, kıymetlendirilmesi, epigenetik yolaklarla alakasının kurulması, mikrobiyota üzere bir dolu testlerle bütüncül açıdan kıymetlendirilmesi değer kazandı“ diyor. Bu bağlamda, kardiyovasküler hastalıklardan koruyan genetik varyantlar, bağışıklık sistemini düzenleyen yararlı gen varyantları ve genetik yapımıza uygun beslenme biçimlerinin, bireylerde uzun ömür ve sağlıklı ömür ile alakalı olduğu birçok çalışmayla kanıtlanmış durumda. Prof. Dr. Korkut Ulucan, hastalıklara karşı muhafaza sağlayan ve gerilim şartlarına direnç kazandıran gen varyantlarının, sağlıklı hayat açısından bireylere değerli yararlar sunduğunu destekleyen çok sayıda araştırmanın bulunduğunu vurguladı.
SIRRI TELOMERLERİNDE Mİ GİZLİ?
117 yıl yaşayan Maria Branyas Morera’nın telomerlerinin incelenmesi hakkında Prof. Dr. Korkut Ulucan şu tabirleri kullandı:
“Telomerler genlerimizi taşıyan kromozomların uçlarında bulunan ve DNA’mızın yapıtaşları olan makul nükleotidlerin tıpkı sırayla sıralanmasıyla oluşan ve tekrar eden ünitelerdir. Hücrelerimiz her bölündüğünde, kromozomların uçlarında bulunan bölgelerde kısalmalar ve kayıplar meydana gelir, bu kısalma muhakkak bir düzeye ulaştığında ise kromozomlar işlevlerini yitirmeye başlar. Hücre fonksiyonunu kaybederek programlı bir formda hayatını sonlandırır. Bu özellik aslında dokularda olan yeni hücre oluşumu, eski ve yıpranmış hücrelerin mevti ortasındaki istikrarın sağlanmasını da sağlar. Lakin telomer yapılarının boyutları belirli bir tekrar sayısının altına düşmemek kuralıyla her bireyde farklıdır, hatta bir bireyin tıpkı dokusunun hücrelerinde bile farklılık gösterebilir. Telomer uzunluğu her vakit sıhhatle ilişkilendirilmeyebilir fakat sağlıklı ömür için belirteçlerden biri olarak kabul edilmektedir. Maria Branyas Morera’nın tahminen 20-30 yıl evvelki hatta bir yıl evvelki birebir dokulardaki hücrelerinden elde edilen hücrelerin telomer uzunluğunu bilseydik, o vakit daha net yorum yapabilirdik. Bireylerin telomer uzunlukları ve telomerlerin kısalmaları birbirinden farklıdır, her birey özelinde değerlendirilmeli. Hatta kısa telomerler birtakım durumlarda kanser üzere hastalıkların oluşmasına da mahzur olmuş olabilirler.”
Gelelim sahip olduğumuz genetik faktörlerin uzun hayatın üzerindeki tesirine. Ailenizde 100 yılı aşkın yaşamış şahıslar varsa genlerinizde uzun ömrün olduğuna inanıyor ve uzunca bir müddet yaşayacağınızı düşünüyor olabilirsiniz, pekala bu hakikaten bu türlü mi? Prof. Dr. Ulucan, bireylerin ömür uzunluğu ile ona tesir eden faktörlerin oranlarının yahut yüzdesel katkılarının belirlenmesinin kolay olmadığını söyleyerek açıklamalarına şöyle devam etti: “Yani şu kadarı genetik şu kadarı çevresel faktörler ve epigenetik demek epeyce tezli olur. Fakat kaliteli ve sağlıklı hayat için çevresel faktörlerimizi genetik yapımıza uygun bir biçimde ayarlamamız kural. Örneğin uyku tertip ve saatlerimizin, beslenme biçimlerinin, gerilim durumlarına karşı hangi tedbirlerin alınması gerektiğini genetik yapımız bizlere söylüyor, yalnızca onu uygun kıymetlendirmemiz gerekli.”
DNA’SINDAKİ FARKLILIK BİZE NE ANLATIYOR?
Yaklaşık 1 asırlık bir ömrün akabinde pahaları incelenen Maria Branyas Morera’nın sağlıklı bir hayatı şuurlu bir biçimde tercih edip uygulamasının yanı sıra genlerinde de kimi özellikler olduğunu anlatıyor. Öyleyse Morera’nın DNA’sındaki farklılık tam olarak nedir? Prof. Dr. Ulucan genetik sonuçlar elinde olmadığı için net bir şey söylemenin gerçek olmadığını fakat çalışma haberinden bireyin DNA’sında kanser yahut kardiyovasküler hastalıklara karşı bireyi koruyan varyantların bulunduğunu anlayabildiğini paylaştı. Prof. Dr. Ulucan, “İmmün sistemin daha regüle çalışmasına neden olan varyantlar bu Morera’da daha ön planda olmuş olabilir. Bu genler kanserle savaşta dayanak sağlayacak yahut immün sistemini daha dinç tutabilecek, hepimizde olan genlerdir ancak bizler genlerin varyantlarını taşırız. Demek ki bu bireyde bu metabolizmalara, kan yağlarının tahminen de daha düşük olmasına, gerilim şartlarına daha dirençli olmasına neden olabilen gen varyantları bulunuyor. Daha evvelki uzun ömürle ilgili yapılan çalışmalarda bu söylediğim metabolizmalara dayanak olan gen varyantlarının tespit edildiğini bildirmiştir. O yüzden bu tip çalışmalar bizler için çok değerli” açıklamasında bulundu.
Geçtiğimiz yıl hayata gözlerini yuman Morera’nın hayat tecrübesinden öğreneceğimiz çok fazla şey olabilir. Yani onun bedelleri üzerinden yapılan çalışmalar bize bir yol gösterici olabilir. Uzun ömrün sırrı dış faktörlere mi yoksa genetik faktörlere mi bağlı, öyleyse Morera üzere uzun ömürlü bireylerden elde edilen bilgiler genel popülasyonda uygulanabilir mi? Prof. Dr. Korkut Ulucan’a nazaran bu sorunun karşılığı ‘evet’. Prof. Dr. Ulucan, “En azından uzun ve kaliteli bir ömür süren bireylerde hangi genetik varyantların bulunduğu belirlenebilir. Bu şahısların beslenme, idman, uyku sistemi üzere hayat şekillerine dair bilgilerle birlikte değerlendirildiğinde, birebir gen varyantlarına sahip bireylerde misal hayat programları uygulanarak kaliteli hayatın şifreleri hayata geçirilebilir. Tıpkı genetik varyantlara sahip olmayan bireylerde ise mümkün metabolik farklılıklar öngörülebilir ve epigenetik yaklaşımlarla uzun ve sağlıklı ömür süren bireylere emsal metabolik yapıların oluşturulması mümkün olabilir. Bu nedenle, bu cins bireylerde yapılacak genetik tahliller büyük ehemmiyet taşıyor” diyerek kelamlarını noktaladı.
