Beslenme alanını dönüştürüyor! Diyetinizi yapay zekaya emanet eder misiniz?

Yapay zekâ beslenme bilimine yeni bir boyut kazandırdı

Yapay zekânın sıhhat ve beslenme alanında farklı uygulamalarla kullanılmaya başlandığını lisana getiren Beslenme Uzm. Ekin Çevik, “Yapay zekânın beslenme bilimine girişi birkaç farklı kanaldan oldu. Fotoğraftan besin tahlili yapabilen uygulamalar, akıllı saatler aracılığıyla toplanan aktivite ve uyku datalarının diyetle ilişkilendirilmesi, hastane sistemlerinde risk altındaki hastaların erken tespiti… Akademik dünyada ise büyük bilgi setlerinden kalıplar çıkarma konusunda ihtilal sayılabilecek çalışmalar yapılıyor. Artık binlerce kişinin genetik, mikrobiyota ve beslenme verisi bir ortada kıymetlendirilerek ferdi teklifler üretmek mümkün hale geliyor” diye konuştu.

Liste hazırlayabilir ancak insanı tam olarak anlayamaz

Yapay zekâ dayanaklı uygulamaların şahsa özel diyet listeleri oluşturabildiğini fakat bunun makul hudutları olduğunu vurgulayan Çevik, şöyle devam etti: “Bu uygulamalar matematiksel olarak mükemmel listeler çıkarabiliyor; uzunluk, kilo, yaş ve maksat girildiğinde saniyeler içinde bir kalori ve makro hesabı yapabiliyor. Lakin burada kritik bir ayrım var: Gerçek manada ‘kişiye özel’ olmak, yalnızca sayılardan ibaret değildir. Yapay zeka sizin o günkü gerilim düzeyinizi, duygusal yeme krizinizi, çocukluktan gelen damak tadınızı ya da o yemeği yapacak vaktinizin olup olmadığını tam olarak anlamlandıramaz. Münasebetiyle teknik olarak bir liste oluşturabilir lakin bu liste ruhsuz ve sürdürülebilirliği düşük bir liste olur. Bu yüzden, teknoloji ‘veriye dayalı’ kısmı çok güzel yapıyor; ‘insana dayalı’ kısmı için diyetisyeniniz hala vazgeçilmez.”

Diyetisyenin yerini almayacak, gücünü artıracak

Yapay zekânın diyetisyenlerin yerini alıp alamayacağını da kıymetlendiren Ekin Çevik, “’Yapay zekâyı kullanan diyetisyen, kullanmayanın yerini alır’ üzere düşünmek daha gerçekçi. Beslenme, yalnızca tabağa ne koyduğumuzla ilgili değil; büsbütün psikoloji, motivasyon, şefkat ve insan alakasıyla ilgilidir. Bir danışanın ‘Bugün çok mutsuzdum ve diyeti bozdum’ dediğinde duymak istediği şey bir algoritmanın soğuk uyarısı değil, diyetisyeninin onu anlayan, yargılamayan empati dolu sesidir. Öte yandan bir hastanın anoreksiya üzere bir yeme bozukluğuyla çabası, kronik bir hastalık idaresi ya da anne sütü periyodundaki beslenme danışmanlığı; bunlar empati, klinik tecrübe ve etik sorumluluk gerektiren süreçler. Yapay zekâ bu alanlarda yardımcı olabilir, lakin sorumluluğu üstlenemez. İşin bir başka kritik boyutu da şu: bir bireyin yapay zekadan hakikat ve inançlı bir beslenme önerisi alabilmesi için bile, ona neyi nasıl soracağını bilmesi, yani hakikat komutları (prompt) kurgulayabilmesi gerekir. Bunun yolu da muhakkak bir beslenme okuryazarlığı ve temel bilgi seviyesine sahip olmaktan geçer. Toplumda bu hakikat beslenme şuurunu ve eğitimini inşa edebilecek tek meslek kümesi ise diyetisyenlerdir. Yani yapay zekayı yanlışsız yönlendirmek için bile yeniden bir diyetisyenin rehberliğine ve eğitimine gereksinim vardır” dedi.

Popülist içerikler biyokimyasal gerçeklikle çelişiyor…

Sosyal medyada süratle yayılan beslenme tekliflerine karşı da ihtarlarda bulunan Ekin Çevik, “Sosyal medyada ‘beslenme uzmanı’ olarak öne çıkan isimlerin kıymetli bir kısmının beslenme alanında rastgele bir eğitimi bulunmuyor. Viral olan içerik çoklukla bilimsel değil, ilgi cazibeli olan. ‘Tek bir besin kanseri düzgün eder’ ya da ‘3 günde 5 kilo verdim’ üzere tezler ve popülist içerikler biyokimyasal gerçeklikle çelişmekte. Dolayısı ile emniyetli beslenme bilgisi için Türkiye Diyetisyenler Derneği, Sağlık Bakanlığı kaynaklı içerikler veya diyetisyen unvanlı profesyonellerin paylaşımları tercih edilmeli” biçiminde konuştu.

Geleceğin diyetisyeni data okuryazarı olacak

Beslenme alanında dijital dönüşümün hızlanacağını belirten Ekin Çevik, “Geleceğin diyetisyenlerinin temel bilim eğitiminin yanında bilgi okuryazarlığına sahip olması gerekecek. Yapay zekâ araçlarının ne söylediğini anlamak kadar ne vakit yanılabileceğini bilmek de kritik. Telebeslenme danışmanlığı, dijital takip araçlarının yorumlanması ve toplumsal medya bağlantısı de müfredatlara girmesi gereken alanlar. Lakin bunların hepsi teknik maharet; üstüne insan anlayışı, etik farkındalık ve bilimsel eleştirel niyet kesinlikle eklenmeli. Teknolojiden korkmayan, bilakis teknolojiyi ardına rüzgâr olarak alan diyetisyenler geleceğe istikamet verecek” sözünde bulundu.

ChatGPT ve gibisi araçlar bilgi verebilir ancak tedavi sunamaz

ChatGPT, Gemini ve gibisi yapay zekâ araçlarının beslenme alanındaki kullanımına da değinen Beslenme Uzm. Ekin Çevik, “Bu araçlar, internetteki milyarlarca datayı tarayarak size genel bir ortalama sunar. Dolayısı ile genel beslenme bilgisini aktarmak, diyet kavramlarını açıklamak ve farkındalık oluşturmak için epeyce kullanışlıdır. Fakat bunlar tıbbi müdahale değildir. Kronik bir hastalığınız (örneğin diyabet, böbrek yetmezliği, tansiyon) varsa yahut gebeyseniz, bu araçların üreteceği genel geçer bir diyet listesi sıhhatinizi önemli halde tehlikeye atabilir. Yapay zeka araçları beslenme okuryazarlığını artırmak, pratik tanım fikirleri almak için keyiflidir ancak sıhhatinizi emanet edip harfiyen uygulanacak bir diyet merci değildir” diye konuştu.

Gelecekte herkesin bir dijital beslenme asistanı olabilir

Gelecekte dijital beslenme asistanlarının günlük ömrün bir kesimi haline gelebileceğini belirten Ekin Çevik, “Teknoloji şu an yüksek gelirli ülkelerde ve refah seviyesi yüksek nüfuslarda ağırlaşıyor. Meğer beslenme sorunları en çok ekonomik eşitsizliğin olduğu yerlerde görülüyor. Ülkü senaryo şu: dijital araçlar diyetisyene ulaşamayan insanlara temel beslenme rehberliği sağlarken, karmaşık olaylar için nitelikli uzman takviyesi de herkes için erişilebilir olsun. Teknoloji tek başına bu denklemi çözemez; sıhhat siyasetleri ve eğitim yatırımları da eşit ölçüde önemli” formunda kelamlarını tamamladı.

Tek tip diyet anlayışı yerini şahsileştirilmiş beslenmeye bıraktı

Beslenme ve diyetetik alanında son yılların en değerli değişiminin şahsileştirilmiş beslenme yaklaşımı olduğunu belirten Beslenme Uzm. Çevik, “Son yıllarda beslenme bilimindeki en büyük kırılma noktası, ‘herkese tek tip diyet’ anlayışından uzaklaşılması oldu. Bugün artık ‘kişiselleştirilmiş beslenme’ ve ‘sağlıklı yaş alma (longevity)’ devrindeyiz. Araştırmalar artık tıpkı besinin farklı insanlarda çok farklı metabolik karşılıklar oluşturabildiğini net biçimde ortaya koyuyor. Buna bağlı olarak mikrobiyota araştırmaları patlama yaşadı; bağırsak bakterilerinin sadece sindirimle değil, ruh hali, bağışıklık ve kilo idaresiyle de direkt ilişkili olduğu anlaşıldı. Sadece yük kaybını hedefleyen süreksiz gaye yaklaşımları yerine, geleceğe de dokunan, yaş alırken kronik hastalıklardan uzak, dinç ve kaliteli bir hayat sürmek üzerine şekillenen gözetici beslenme modelleri ehemmiyet kazandı. Bunun yanı sıra dünyamızın ve kuşaklarımızın sıhhatini ve refahını husus edinen çevresel sürdürülebilirlik artık beslenme rehberlerinin ayrılmaz bir modülü haline geldi” dedi.