Hangisi olağan? Hangisi Hastalık? ‘Unutkanlık, beynin verdiği değerli bir ihtar sinyali olabilir’
Bir çok insanın çok da üstünde durmadığı unutkanlık, bazen beynin verdiği değerli bir ikaz sinyali olabilir. Bilhassa tekrar eden ve hayat kalitesini etkilemeye başlayan unutkanlıkların “yaşla gelen doğal bir durum” olarak değerlendirilmemesi gerektiğine dikkat çeken Nöroloji Uzmanı Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, olağan ve hastalığa bağlı unutkanlık ortasındaki farkı şöyle açıkladı: “Unutmak, hepimizin hayatının bir modülü. Anahtarımızı nereye koyduğumuzu unutabiliriz, bir ismi hatırlamakta zorlanabiliriz ya da mutfağa neden girdiğimizi birkaç saniyeliğine hatırlamayabiliriz. Bunların birçok aslında olağandır. Olağan unutkanlıkta bilgi kaybolmaz, yalnızca ulaşmak gecikebilir. Bir müddet sonra hatırlanır. Ancak hastalığa bağlı unutkanlıkta bilgi sahiden kaybolur. Yani kişi tıpkı soruyu tekrar tekrar sorar, tıpkı olayı tekrar yaşar üzere anlatır ve bunun farkında olmaz. İşte bu noktada unutkanlık artık bir ‘durum’ değil, bir ‘işaret’ haline gelir.”
Günlük ömrü olumsuz etkileyebilir
Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, “Özellikle günlük hayatı etkilemeye başlayan unutkanlıklar bizim için alarmdır. Kişinin tanıdık bir yerde yolunu kaybetmesi, para işlerini karıştırması, yemek yaparken etapları unutması ya da söz bulmakta bariz zorlanması Bunlar ‘yaş aldım normaldir’ diye geçiştirilecek şeyler değildir” diye konuştu. Unutkanlığın en bilinen nedenlerinden biri olan Alzheimer hastalığının çoklukla sinsi başladığını tabir eden Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, “En erken periyotta hastalar yeni bilgileri öğrenmekte zorlanır. Tıpkı soruları tekrar eder, randevularını unutur, eşyalarını alışılmadık yerlere koyar. Lakin burada kıymetli bir ayrıntı var; Alzheimer yalnızca unutkanlık değildir. Bir mühlet sonra kişi tarafını bulmakta zorlanır, karar vermede zahmet yaşar ve günlük hayatın tertibi bozulmaya başlar.” dedi.
Gençlerde unutkanlığın nedenleri
Her unutkanlığın önemli bir nörolojik hastalık manasına gelmediğini vurgulayan Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, bilhassa gençlerde farklı nedenlerin ön planda olduğuna dikkat çekti. Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, “Özellikle genç yaşta görülen unutkanlıkların büyük bir kısmı aslında beyin hastalığı değildir. Uyku eksikliği, ağır gerilim, anksiyete, depresyon ve daima maruz kaldığımız dijital bilgi yükü Bunların hepsi dikkat sistemimizi bozar. Ve şunu unutmamak gerekir: Hafıza, dikkat olmadan çalışmaz. Ben bu durumu şöyle özetliyorum: Sorun bazen hafızada değil, dikkatin kendisindedir. Gerilimin hafıza üzerindeki tesiri ise düşündüğümüzden çok daha güçlü. Beynimiz gerilim altındayken öğrenmeye değil, hayatta kalmaya odaklanır. Bu nedenle bilgi kaydı zayıflar, dikkat dağılır ve kişi kendini ‘çok unutkanım’ diye tanım etmeye başlar. Aslında beyin o anda farklı bir önceliklendirme yapıyordur” tabirlerini kullandı.
Erken teşhis hastalığın seyrini değiştirebilir
Unutkanlığın ilerleyici bir hal alması durumunda vakit kaybetmeden kıymetlendirme yapılması gerektiğini belirten Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, şu ikazlarda bulundu: “Eğer unutkanlık giderek artıyorsa, günlük ömrü etkiliyorsa, yakınlarınız bu durumu fark ediyorsa ya da buna davranış değişiklikleri eşlik ediyorsa, vakit kaybetmemek gerekir. Zira erken kıymetlendirme, yalnızca teşhis koymak için değil, süreci yanlışsız yönetmek için de kritik ehemmiyete sahiptir. Teşhis süreci de birden fazla vakit sanıldığı üzere tek bir testten ibaret değildir. Bu bir bulmacaya misal. Hastanın hikayesi, yakınlarının müşahedeleri, bilişsel testler, kan tetkikleri ve beyin görüntülemeleri bir ortaya getirilir. Gerektiğinde daha ileri biyobelirteçler de kullanılabilir. Lakin en değerli bilgi birçok vakit hastanın hayat kıssasıdır.”
Erken teşhisin, hastalığın seyrini yönetmede büyük avantaj sağladığını tabir eden Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, “Erken teşhisin değeri tam da burada ortaya çıkar. Zira biz hastalığı her vakit ortadan kaldıramayabiliriz, lakin süreci yönetebiliriz. Erken teşhis ile hastanın bağımsızlığı daha uzun müddet korunabilir, uygun tedaviler vaktinde başlanabilir ve aile bu sürece hazırlıklı hale gelir. Erken teşhis, hayatın geri kalanını daha gerçek planlayabilme şansıdır” dedi.
Beyin sıhhati için ömür üslubu belirleyici olabilir
Hafızayı muhafazada hayat üslubunun belirleyici olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, şu tekliflerde bulundu: “Beyin kullanılınca gelişir. Tertipli antrenman, kaliteli uyku, toplumsal etkileşim, yeni şeyler öğrenmek, okumak, üretmek Bunların hepsi beynin sağlıklı kalmasını dayanaklar. Bunun yanında tansiyon, şeker ve genel sıhhat denetimi de en az zihinsel aktiviteler kadar değerlidir.”
Unutkanlığın nedenine nazaran geri dönüşünün mümkün olabileceğini belirten Doç. Dr. Hasan Armağan Uysal, kelamlarını şöyle tamamladı: “Eğer altta yatan neden depresyon, vitamin eksikliği ya da uyku bozukluğu ise unutkanlık gerileyebilir. Lakin Alzheimer üzere nörodejeneratif hastalıklarda büsbütün geri dönüş mümkün değildir. Fakat bu, hiçbir şey yapamayacağımız manasına gelmez. Gerçek tedavi ve hakikat yaklaşım ile süreci yavaşlatmak ve ömür kalitesini artırmak mümkündür. Unutmak değil, unutmayı fark etmemek tehlikelidir. Zira beyin bize sinyaller verir. Kıymetli olan, o sinyalleri vaktinde duyabilmektir.”
